درخشش

یادداشت های سعید کریم پور

درخشش

یادداشت های سعید کریم پور

بسم الله الرحمن الرحیم
من سعید کریم پور دانشجوی رشته الهیات دانشگاه تهران (شاخه ادیان و عرفان) علاقه مند به تحقیق و مطالعه در زمینه تاریخ ادیان هستم و این وبلاگ را برای اطلاع رسانی در زمینه کتابهای خود و برقراری ارتباط بیشتر با محققان و پژوهشگران این حوزه ایجاد کرده ام. از نظرات و نقدهای سازنده دوستان استقبال می کنم و آن را موجب ارتقاء سطح آگاهی خود و جامعه پژوهشگران کشور می دانم.

آخرین نظرات
۰۵ فروردين ۹۴ ، ۲۲:۰۷

باستان شناسی کتاب مقدس

باستان شناسی کتاب مقدس

کتاب باستان شناسی کتاب مقدس، تألیف بسیار مهم پروفسور ایسرائل فینکلشتاین استاد باستان شناسی دانشگاه تل آویو است. این کتاب که جنجالی ترین و پر سروصداترین کتاب قرن گذشته در حوزه باستان شناسی خوانده شده، حاصل بیش از هشت سال تحقیق مؤلف با همکاری پروفسور نیل آشر سیلبرمن استاد مرکز مطالعات تاریخی بروکسل است و مجموعه مهمترین یافته های باستان شناسی در طول یک قرن گذشته در سرزمین فلسطین و در ارتباط با تاریخ باستانی قوم یهود را در اختیار خوانندگان قرار می دهد و ضمن افشای حقایق مکتوم فراوانی از تاریخ قوم یهود، اشتباه بودن بسیاری از مطالب تورات و دیگر بخشهای عهد عتیق را با دلایل مستدل و بر اساس اسناد باستان شناسی به خوانندگان نشان می دهد. این دو دانشمند، پروفسور فینکلشتاین و همکارش پروفسور سیلبرمن، برای نخستین بار ادعایی بزرگ و شگفت انگیز را در این کتاب مطرح کرده اند، و آن، این است که امروز دانسته های ما در حوزه علم باستان شناسی از تاریخ قوم یهود و سرزمین فلسطین، در حدی هست که بتوانیم تمام مراحل تاریخ این قوم را بر همین اساس، یعنی با تکیه بر یافته های باستان شناسی و نه هیچ چیز دیگر، بازسازی کنیم. به این ترتیب، برخلاف باور مرسوم که همگان معمولاً برای مطالعه تاریخ قوم یهود به کتاب تورات و دیگر بخشهای کتاب مقدس مراجعه می کنند، ما میتوانیم بدون مراجعه به کتاب مقدس، تاریخ کامل دیگری از سرگذشت قوم یهود در اختیار داشته باشیم: یک تاریخ کاملاً متفاوت. این تاریخ کاملاً متفاوت، که در مواردی درستی ادعاهای کتاب مقدس را به کلی زیر سوال می برد، وقتی معیار سنجش صحت و سقم مطالب کتاب مقدس قرار گیرد نتیجه ای بس شگفت دارد: کتاب مقدس یهودیان (عهد عتیق) در شکل کلی و قالب فعلی آن هرگز کتابی وحیانی نیست، بلکه تلفیقی از چند متن قدیمی عبری با بسیاری از افسانه ها، باورها، اساطیر، و حکایات عامیانه ملل باستان است که در حدود قرن هشتم پیش از میلاد در دربار یوشیّا پادشاه یهودا در اورشلیم نوشته شده و دو قرن بعد، در قرن ششم پیش از میلاد به دست کاهنی به نام عزرا به شکل نهایی خود درآمده است. این کتاب را انتشارات سبزان در سال 1394 چاپ و منتشر کرده است. این کتاب (در واقع، همین ترجمه ای که حقیر از آن انجام داده ام) از سوی مرکز انتشارات جهاد دانشگاهی در بیست و دومین جشنواره انتخاب کتاب سال دانشجویی (سال 1394) به عنوان کتاب برگزیده در حوزه تاریخ انتخاب شده است.


موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۴/۰۱/۰۵

نظرات  (۱۹)

۲۹ فروردين ۹۴ ، ۰۹:۴۹ محمد نورالهی
برادر ارجمند سلام و درود بر شما
ضمن تبریک بابت چاپ این اثر بسیار مهم به ترجمۀ شما با لحن این یادداشت شما موافق نیستم.
لحن یادداشت شما به گونه ای است که گویا بخشهای تاریخی کتاب مقدس در بسیاری موارد باطل است (به خصوص شخصیتها، اماکن) درحالیکه چنین نیست بلکه اصلاح شده و اغراق شده است و نه باطل.
این نکته نیز که گفته اید "هرگز کتابی وحیانی نیست" نیز بشرح ایضاً اغراق دارد. هستۀ این کتاب متضمن وحی الاهی است اما نحوۀ عرضه اش چنین نیست.
به هرحال مجدداً چاپ این کتاب را تبریک میگویم و زحمات شما را دست مریزاد میگویم و مشتاق خواندن اصل کتاب میمانم.
بدرود
۳۱ فروردين ۹۴ ، ۱۷:۰۳ سعید کریمپور
سلام برادر گرامی. با تشکر از پیام شما، آیا کسی می تواند وحیانی بودن همه یا حتی بخشی از کتاب مقدس را ثابت کند؟! و دقیقاً نشان دهد کدام قسمتهای کتاب مقدس وحیانی است و کدام غیر وحیانی؟ اگر بتواند، البته باید دلایل او آن قدر قوی و قاطع باشد که دانشمندان امروز اروپا و آمریکا را نسبت به این موضوع متقاعد نماید، و خوب است این را با در میان گذاشتن نظرات خود با آنان، امتحان کند، و ببیند که آیا می تواند مراجع معتبر علمی و دانشگاهی دنیا را متقاعد کند یا خیر. شما دوست عزیز، آیا مایلید امتحان کنید؟!
موفق باشید
درود بر استاد محترم جناب کریم پور؛ اخیرا مشغول مطالعه این ترجمه خوب شما شده ام و بسیار هم لذت برده ام. میخواستم از شما بپرسم، آیا در موسسه یا مکانی مثل شهر کتاب با سرای اهل قلم این اثر شما یا آثار پیشین جلسات بررسی داشته اند؟ و اگر نداشته اند آیا امکان دارد در جایی با حضور شما و دیگر صاحب نظران  به بررسی و نقد این آثار پرداخته شود؟ متشکرم
۲۰ مهر ۹۴ ، ۱۴:۰۰ سعید کریم پور
سلام و درود بر شما دوست گرامی. از اظهار لطف شما متشکرم، و اینکه بنده حقیر را استاد خطاب کرده اید البته از لطف فراوانی است که به بنده دارید وگرنه من به هیچ وجه شایسته این گونه عناوین نیستم. اما در پاسخ به فرمایش شما، باید عرض کنم که کتابهای بنده تا کنون در هیچ جا مورد نقد و بررسی رسمی قرار نگرفته اند. ضمناً چون بنده خود را فقط در قبال آنچه که خود نوشته ام مسئول میدانم (نه آنچه که دیگران نوشته اند و من فقط مترجم آنها بوده ام) ترجیح میدهم اگر جلسه بحث و نقدی باشد درباره کتابهای تألیفی خودم باشد که البته آن هم فعلاً یکی بیشتر نیست (ادیان ابراهیمی و مسأله پیامبر موعود) که حدود بیست سال زحمت آن را کشیده ام. در پایان، از اینکه ترجمه کتاب باستان شناسی کتاب مقدس را پسندیده و نسبت به آن اظهار لطف کرده اید سپاسگزارم.
در مقدمه ای که  مترجم بر کتاب نوشته از اطلاعات مشکوک برای یافتن تاییدی بر ان قسمتهایی از تورات که با قران مشترک است به کرات استفاده شده است و در نهایت نیز  هیچ تصویر منسجمی که قابل عرضه در برابر تصویر کلی مولفان باشد ارائه نشده است
پاسخ:
با سلام خدمت شما دوست گرامی. بنده با آنکه همواره از نقد علمی استقبال میکنم و انتقادات نسبت به نوشته های خویش را با هدف رفع نواقص و ارتقاء سطح علمی کتابها به دقت بررسی میکنم، اما درباره آنچه که فرموده اید گفتگویی با شما دارم. اینکه شما از عبارت «اطلاعات مشکوک» استفاده کرده اید نیازمند توضیح است یعنی آیا منظور شما اطلاعاتی است که در منابع نامعتبر آمده (یعنی اطلاعات را از جهت منابعشان مشکوک میدانید) یا آنکه خود اطلاعات را (صرفنظر از منبعشان) نادرست و یا ضعیف می دانید؟ در این باره لازم است به نکات زیر توجه داشته باشید: 1- اینکه درباره تاریخ قوم یهود اطلاعات دقیقی در هیچ منبع علمی ارائه نمیشود به سبب آن است که واقعاً منابع معتبر تاریخی و یا یافته های باستان شناسی در این باره بسیار اندک هستند و بیشتر حجم اطلاعاتی که در اختیار ماست متعلق به منابعی است که به سبب نامعلوم بودن نویسندگانشان (مثل خود عهد عتیق) یا فاصله زمانی خیلی زیاد با دوره وقوع حوادث تاریخی (مثل نوشته های یوسفوس مورخ یهودی قرن اول میلادی)، نمیتوان آنها را «دقیقاً معتبر» تلقی کرد. به راستی اگر ما فقط بخواهیم اطلاعات دقیقاً معتبر را ارائه کنیم تمام آنها در صفحاتی کمتر از انگشتان دست خلاصه خواهند شد و فقط بعضی از فرازهای تاریخ قوم یهود را برای ما روشن خواهند ساخت بی آنکه در روشن شدن بقیه تاریخ این قوم کمک چندانی به ما بنمایند. پس ما ناچار هستیم برای پی بردن به کلیّت وقایع تاریخی، گزارشهای چندین منبع را همراه با یافته های باستان شناسی در کنار هم قرار دهیم و سعی کنیم نتیجه ای واحد (که اگر هم قطعی نباشد لااقل درصد احتمال بالایی داشته باشد) از آنها بگیریم. 2- قصد مترجم از ارائه آن مقدمه، به هیچ وجه عرضه کردن تصویر منسجمی از تاریخ قوم یهود در برابر آنچه نویسندگان اصلی کتاب گفته اند نبوده است، بلکه فقط بیان بعضی اطلاعات یا گزارشهای تاریخی بوده که مولفان اصلی نسبت به آنها توجه نداشته اند (مثل تفاوت روایت قرآنی با روایت توراتی در داستان حضرت یوسف) و یا با سکوت از آنها عبور کرده اند (مثل روایات تاریخی مربوط به موقعیت جغرافیایی کوه سینا که بر قرار داشتن آن نه در شبه جزیره سینا، بلکه در عربستان سعودی فعلی دلالت دارند) که به نظر می رسید توجه به آنها بتواند سرنخهای مطالعاتی جدیدی در اختیار خوانندگان دقیق و علاقمند قرار دهد. 3- در پاسخ به کسانی که بسیار علاقمند به ارائه شدن طرحی منسجم از تاریخ قوم یهود هستند باید بگویم که اختلافات بسیار زیاد در آنچه که در منابع تاریخی و علمی درباره تاریخ این قوم آمده گواه و نشانه ای کافی بر این حقیقت است که با منابع فعلی ارائه چنین طرحی امکان پذیر نیست و خود نویسندگان کتاب نیز با آنکه سعی کرده اند طرحی منسجم ارائه دهند اما برای این منظور به ناچار تنها بخشی از داده های تاریخی را (که با نظرات خودشان هماهنگ بوده) انتخاب و ارائه کرده اند و از بسیاری دیگر از داده های تاریخی غفلت ورزیده اند (که این غفلت در موارد متعددی کاملاً تعمدی بوده)، که ما در مقدمه به بسیاری از آنها اشاره کرده ایم. ضمناً خود قرآن نیز (برخلاف کتاب مقدس) طرح منسجمی از تاریخ قوم یهود ارائه نکرده است، همچنان که مثلاً درباره موضوع جنگهای بنی اسرائیل برای فتح سرزمین کنعان سکوت کرده و از چگونگی ورود و استقرار آنان در فلسطین باستان سخنی به میان نیاورده است. از این جهت، گمان میکنم نقد شما بر مقدمه حقیر وارد نیست زیرا آنچه بنده در آن ارائه داده ام تمام یا بیشتر اطلاعات مهم موجود را در بر میگیرد و هدف نیز، نه ارائه طرحی منسجم (که به دلایل فوق الذکر، اصولاً هیچ کس در جهان قادر به ارائه آن نیست) بلکه صرفاً تکمیل داده های کتاب و رفع نقصی بود که از این نظر در کار خود مولفان اصلی وجود داشته است.
موفق و پیروز باشید.
اجازه بدهید مثالی بزنم که هم استفاده از اطلاعات مشکوک را نشان می دهد و هم عدم انسجام فرضیه ی به تلویح گفته شده ی مترجم را: حضرت عالی برای یافتن مبنای تاریخی برای داستان موسی و فرعون به پاپیروس ایپوور اشاره کرده اید. گمان نمی کنم شما مصر شناس باشید و بتوانید خود متن را بخوانید و درباره اش اجتهاد کنید بنابراین باید به نظر مصرشناسن استناد نمایید. از جستجویی که در ایینترنت کردم متوجه شدم که ارتباط دادن اشاره ی این متن به خون شدن نیل کار سایتهای مذهبی است و اغلب مصر شناسان ان را نمی پسندند. شما به همان روشی که در ایران رواج دارد اینجا خواسته اید «به دکمه کت و شلوار بدوزید» و فقط بعد از مطرح کردن این «شاهد» برای مخاطبان افسانه پسند و افسانه پذیر ایرانیتان در یک جمله اضافه کرده اید که شاید این متن هیچ ربطی هم به داستان موسی نداشته باشد (جالب  است که عکس آن را هم در پایان کتاب آورده اید تا ثابت کنید که «اسنادش هم موجوده» برای من، اینکار شما یاد آور اسناد های مرحوم ذبیح الله منصوری است در پانوشتهای  ترجمه اش از رمان میکا والتاری به «پاپیروس های موجود در لوور پاریس»، به قصد اثبات اینکه کل رمان از هیروگلیف ترجه شده است(حالا انکه خود شما بهتر می دانید اصل مصری داستان سینوهه چقدر بوده و فقط به رمان نویس فنلاندی ایده داده و بس))...
پاسخ:

با سلام خدمت شما. از اینکه مباحث تاریخ ادیان را با علاقه دنبال میکنید خوشحالم. اما از جهتی نیز متأسفم که مقدمه بنده بر کتاب باستان شناسی کتاب مقدس را با پیشداوری قبلی و بدون توجه به مقصود اصلی من مطالعه کرده اید و صرفاً بر اساس توهّمات خود در مورد آن به قضاوت پرداخته اید. ظاهراً شما حتی به توضیحاتی که در جوابیه قبلی خود برایتان نوشتم توجه نکرده و همچنان در همان مسیری که در ذهن و خیال خود ترسیم کرده اید حرکت نموده اید. برای استفاده هرچه بهتر از مطالب و منابع، لازم است هم نگاه بیطرفانه ای در نگاه به محتوای آنها داشته باشید و هم دقت علمی خود را با مطالعات و تحقیقات بیشتر، افزایش دهید. اتهام زدن بی دلیل به نویسنده یک متن و تکرار مداوم این ادعا که «قصد شما از ارائه فلان اسناد و شواهد، حتماً چنین یا چنان بوده» هم نشان از پی نبردن شما به مقصود اصلی او دارد و هم نقد شما را فاقد ارزش علمی میکند. ضمناً، قضاوت درباره اسناد تاریخی و میزان ارتباط آنها با دعاوی کتابهای مقدس (از جمله تاریخ قوم یهود) ساده نیست و نیازمند مهارتهای پژوهشی زیاد و مشورت گرفتن از متخصصین رشته های مختلف است، زیرا همه کسانی که از تاریخ این قوم کهن آگاهی دارند، میدانند که ابهامات تاریخ این قوم فعلاً هنوز بیش از آن است که  بتوان ارتباط هیچ سند تاریخی با آن را رد و یا اثبات کرد. از همین جهت، ارائه همه اسناد تاریخی موجود برای افزایش اطلاع خوانندگان و کمک به آنها در جهت بررسی دقیقتر روایات تاریخی، ضروری است. این تصور شما هم که بنده مطالب خود را از سایتهای تبلیغی و کم اعتبار گرفته ام صحیح نیست و نشان میدهد که تحقیقات شما از حد سایتهای اینترنتی فراتر نرفته است. اینکه شما در حالی بنده را به استفاده از منابع کم اعتبار یا تکیه بر امور جعلی و غیره متهم میکنید که خودتان دلیل محکمی در اثبات ادعاهای خود در این باره ندارید، به هیچ وجه پسندیده نمی باشد. البته در مورد هر یک از مواردی که به آنها اشاره کرده اید (مثل پاپیروس ایپوور، ستون حاوی نام هامان، و غیره) میتوان جداگانه و در فضایی به دور از بدبینی و اتهام، گفتگو کرد. امیدوارم بعد از این در هنگام مطالعه هر متن علمی، با اتخاذ نگاهی بیطرفانه و به دور از پیشداوری بتوانید در فهم مقصود اصلی نویسنده متن و همچنین افزایش سطح آگاهی علمی خود توفیق بیشتری پیدا کنید. لحن بیان و میزان دقت علمی که در نقدهای هرکس منعکس میشود، میتواند معیاری برای آنچه که ذکر شد تلقی گردد.
با آرزوی موفقیت برای شما
 

از خواندن یادداشتی که دیشب گذاشته بودید استفاده کردم و تا اندازه ای درباره ی مقصودتان از نوشتن آن مقدمه قانع شدم. درباره ی یادداشت امروز نمی دانم چه باید بگویم.
پاسخ:
سلام بر شما برادر عزیز. از اینکه توضیحات مرا مورد توجه قرار دادید خوشحالم، و امیدوارم مرور دگرباره مقدمه بنده با نگاهی این بار بیطرفانه، هم بدبینی شما نسبن به مقصود بنده از آن مقدمه را رفع کند و هم بینش نوینی نسبت به کل تاریخ قوم یهود برایتان به همراه بیاورد. لازم است توضیح دهم که این مقدمه، در واقع مجموعه اطلاعاتی بوده که من طی بیش از ده سال تحقیق در تاریخ یهودیت برای مطالعات شخصی خودم جمع آوری کرده بودم و وقتی تصمیم به ترجمه و انتشار کتاب فینکلشتاین گرفتم و متوجه نقایصی در داده های علمی موجود در آن شدم،  ارائه آن مجموعه اطلاعات را به عنوان مقدمه ای بر کتاب مذکور مناسب یافتم. باید بگویم که حجم آن مطالب بسیار بیش از چیزی بوده است که در این مقدمه ارائه شده، و آنچه که در اختیار خوانندگان گذاشته شده فقط بخشی از آنها را در بر میگیرد چون من بر خود لازم میدانستم حتماً فقط مطالبی را ارائه دهم که شخصاً درباره آنها تحقیق کرده و از صحت آنها مطمئن شده باشم و به همین دلیل بسیاری از مطالب را که به تشخیص خودم ضعیف بودند یا از اعتبار آنها اطمینان نداشتم در این مقدمه نیاوردم. به این ترتیب، در مورد بسیاری از موضوعات، با انتقاداتی که در منابع مختلف وجود دارد آشنا هستم. مثلاً از تردیدی که درباره روایت قرآنی داستان حضرت یوسف شده مطلع هستم، و آن را بررسی کرده ام و نظرم این است که فاقد بنیان علمی است. در مورد پاپیروس ایپوور و اسناد و شواهد دیگر هم همین طور، و البته در مقدمه خود مجال ارائه توضیحات بیشتر درباره آنها را نیافته ام چون از مسیر اصلی و مقصود خود فاصله میگرفتم. بنابراین شما باید توجه داشته باشید که من، هم متوجه انتقادات بوده ام و هم آنها را به دقت بررسی کرده ام. اگر شما درباره هر یک از موضوعات مطرح شده در این مقدمه نظری دارید، میتوان درباره آن در فضایی دوستانه و به دور از اتهام گفتگو کرد. امیدوارم از این به بعد، هر کتابی را -به خصوص اگر از بنده باشد- با نگاهی بیطرفانه مطالعه فرمایید، چون بنده همیشه سعی میکنم مطالب خود را بیطرفانه و بر اساس اسناد و شواهد علمی بنویسم. گواه این سخن مقدمه 200 صفحه ای من بر ترجمه انجیل برناباست که در آنجا برخلاف مرسوم، به ارائه اسناد و شواهد در اثبات جعلی بودن انجیل برنابا پرداخته ام، و یا کتاب ادیان ابراهیمی و مسأله پیامبر موعود که در آن به اثبات منطبق نبودن فاران و مکه (در جمله ای از تورات. تثنیه 33: 2 که مسلمانان معمولاً آن را بشارتی درباره پیامبر اسلام میدانند) و یا اثبات نادرستی ادعای وجود نام پیامبر اسلام در انجیل یوحنا (البته ضمن پذیرش دلالت آن بر ایشان) پرداخته ام. اگر روحیات بنده را بشناسید، بهتر میتوانید درباره مقصودی که از نوشتن مطالب خود دارم قضاوت کنید.

موفق و پیروز باشید

با سلام خدمت سعید کریم پور گرامی.ابتداتشکر می کنم از ترجمه ی کتاب فینکلشتاین که در گذشته اشاراتی از مطالب آن را در برخی کتب دیده بودم. اما چند نکته:
1-چگونه می توان در یک جامعه ی اسلام محور کتابی با رویکرد انتقادی در حوزه ی ادیان ابراهیمی ترجمه یا تالیف کرد بدون توضیحات در مقدمه ای از مترجم،مولف و... به عنوان نمونه حاشیه نویسی های اسلام در ایران پتروشفسکی،مقدمه ی ترجمه ی آرای تفسیری مسلمانان  گلدزیهر ،ترجمه های اخیر از موسا و یکتا پرستی فروید و اثر ترجمه ای شما؟
2-اساسا این گونه تحقیقات را نمی توان صرفا به عنوان اثری مستقل و بی ارتباط با پژوهش های بیشتری که ما تحت عنوان رفرنس ها می نامیم مورد مداقه قرار داد و این که دانش بررسی تاریخی و جامعه شناختی و روانشاختی ادیان،در ایران معاصر نوپا،چالش بر انگیز- که البته در جای خود تامل برانگیز نیز خواهد بود- برای برخی حساسیت زا-چرا که جامعه هنوز پایبند به سنت ها و ارزش های متعدد الهیاتی می باشد-و...است.
3-در نهایت این که تنها با تمایز قائل شدن میان برداشت ها و انگاره های الهیاتی- عرفانی در مقابل رویکردهای فلسفی-تاریخی و اخیرا علمی در خصوص متون تحقیقی ؛می توان به راحتی و فارغ از فضای های فوبیاتیک حاکم به کاووش نه تنها در این کتاب ترجمه شده بلکه در دیگر رساله های این چنینی،پرداخت و  به رشد عقلانیت در جامعه ای که با شبه فلسفه ها و شبه علم ها دست و پنجه نرم کرده است کمک کرد.
پاسخ:
با سلام خدمت شما دوست گرامی و تشکر از ابراز لطف شما. بنده حدود 100 صفحه مقدمه در ابتدای ترجمه کتاب آورده ام که نتیجه بیش از ده سال تحقیق و مطالعه ام بوده است و در آن تا حدی به بعضی از شبهات مطرح شده در کتاب جواب داده و نقایص موجود در استدلالهای مولفان را نشان داده ام. باید بدانید که به خاطر همین مقدمه صد صفحه ای بود که وزارت ارشاد مجوّز چاپ این ترجمه را صادر کرد وگرنه هرگز به کتابی با این محتوای آشکارا ضدّدینی اجازه انتشار نمی داد. در ضمن، بنده گمان میکنم علاوه بر خود ترجمه، این مقدمه نیز در قضاوت نهایی هیأت داوران که این کتاب را به عنوان کتاب سال دانشجویی در حوزه تاریخ معرفی کردند موثر بوده است. اما اگر مقصودتان از سوال اول، این باشد که از من راهکاری برای انتشار این گونه کتابها بدون مقدمه و حاشیه خواسته باشید، باید عرض کنم که هیچ راهکاری وجود ندارد و حتماً کتابها باید داری مقدمه و حاشیه باشند تا اجازه انتشار بگیرند. و این به نظر من چندان بد نیست، زیرا باعث میشود که مترجم در پی افزایش معلومات خود یا مشورت گرفتن از افراد آگاه برآید و خواننده را در پیدا کردن نقایص موجود در متن، یاری کند. اگر مقصود شما از نکته ای که فرموده اید آن باشد که گذاشتن این مقدمه ها و حواشی از اعتبار کتاب میکاهد، به نظر من به هیچ وجه چنین نیست، زیرا - به شرط حفظ متن اصلی کتاب- اطلاعات بیشتری نیز در اختیار خواننده قرار میگیرد که میتواند از آنها در قضاوت نهایی خود استفاده کند. ضمناً باید خدمت شما عرض کنم که حتی یک کلمه از متن اصلی کتاب در ترجمه بنده، سانسور نشده و دقیقاً ترجمه عین متن به طور کامل در اختیار خواننده قرار گرفته است.
اما در مورد نکته دوم، نظر شما البته برای مطالعات کلی تر، صحیح است و یک پژوهشگر برای رسیدن به نتایج دقیقتر باید هر موضوعی را از همه جنبه ها مورد بررسی قرار دهد و مثلاً یافته های باستانشناسی را در کنار آثار مربوط به حوزه های دیگر همچون روانشناسی و جامعه شناسی و تاریخ و غیره مطالعه نماید. بدیهی است که تحقق این آرزو را از کسانی باید انتظار داشت که در آن رشته ها صاحب تخصص هستند، و البته فردی چون من نیز اگر بخواهد ارزیابی کامل و کاوش همه جانبه ای در مورد موضوع این گونه کتابها داشته باشد به ناچار باید از متخصصان آن رشته ها کمک بگیرد. امیدوارم که در آینده شاهد ارائه کتابهایی با رویکردهای جامع تر نیز باشیم؛ زیرا معتقدم مضامین همین کتاب باستانشناسی کتاب مقدس را میتوان از جنبه های علمی دیگر (نظیر روانشناسی، جامعه شناسی و غیره) نیز مورد بررسی و نقد قرار داد. امید من آن است که اگر بنده موفق به تحقق این آرزو نشدم، لااقل دیگران در پی تحقق آن برآیند!
در مورد نکته سوم شما نیز بنده معتقدم که در یک مطالعه، باید برای هر رویکردی (اعمّ از اینکه الهیاتی و عرفانی باشد یا فلسفی و یا علمی و تاریخی) اصالت قائل شد و آن مطالعه را فقط در چهارچوب همان رویکرد به پیش برد، و سپس نتیجه حاصل از آن مطالعه را در یک چهارچوب کلی تر که رویکردهای دیگر را نیز شامل شود، ارزیابی کرد. به این ترتیب ارزشمندی هر رویکردی در جایگاه خود حفظ میشود، ضمن آنکه نتیجه حاصل نیز واقعگرایانه تر خواهد بود.
امیدوارم به درستی متوجه مقصود شما از طرح این نکات شده باشم. موفق باشید.
با سلام. مباحثی با صراحت و گشاده رویی

آیا فکر نمی کنید در صورت  امکان تحریف در کتبی که بشر  الهی! می نامدشان, چنانکه شما در خصوص اضافه و کم شدن و دگرگونی های قابل توجه در تورات و انجیل ها اشاره کردید,این موضوع در خصوص قرآن نیز صدق کند فکر نمی کنید مباحث تان هم در کتاب ادیان ابراهیمی و موضوع بشارت ها و نیز در مقدمه ی ترجمه ی فینکلشتاین,به طور کلی و اجتناب ناپزیر  استوار بر الهیات اسلامی و نه مباحث علمی چنانکه خود اشاره دارید می باشد چرا که شما معتقد هستید که کار علمی می کنید اما گویا قرآن را بیش تر از حقیقت دوست دارید. چنان در چنبره ی الهیات قرآن محور گیر کرده اید- البته در جامعه دین گرای ایران چاره ی دیگری نیست-چرا که ادیان  به اصطلاح صاحب کتاب مقدس تحریف شده ای چون یهود و مسیح به راحتی حتا در وجود خالق شک کرده تقدس تورات و انجیل را به زیر کشیده به بحث گذاشته و در عقاید و  ادیان کهن تجدید نظر کلی کرده اند-آری چنان در الهیات قرآن محور گیر کرده اید که نمی توانید از منظر یک انسان فارغ از نگرش ها و پیش فرض های یقینی الهیاتی خارج شده و طرح موضوع کنید و متون مقدس شده را به نقد کشید.به قول اگوست کنت ما شرقی ها هنوز مراحل تفکر اسطوری ه ای و الهیاتی را سپری نکرده ایم و وارد عصر علم و تفکر نقادی خالص نشده ایم. با تشکر

پاسخ:
سلام بر شما دوست گرامی. بر من معلوم نیست که چرا شما به جای اظهار نظر علمی درباره مطالب، به قضاوت درباره شخص من و عقاید من پرداخته اید، زیرا چنین رویکردهایی مغایر با موازین علمی است. من معمولاً به نظرات خوانندگان تا جایی بها میدهم که جنبه علمی داشته باشد، و هر وقت ببینم که خواننده ای از مسیر پژوهش علمی خارج شده و به مسائلی غیر از خود علم پرداخته، از بحث و گفتگو با او خودداری می کنم. بنده این وبلاگ را با هدف معرفی آثار خود و همچنین فراهم کردن فرصتی برای گفتگوی علمی با خوانندگان و به خصوص کارشناسان و متخصصین این رشته ایجاد کرده ام و جز تبادل نظر علمی، در پی هدف دیگری نیستم. اگر درباره مطالب بنده نظر علمی دارید بفرمایید، وگرنه قضاوت درباره دیگران کار صحیحی نیست و ارزش علمی هم ندارد. عقاید هر کسی به خودش مربوط است و هیچ کس حق ندارد در برابر کسی موضع مدعی داشته باشد و درباره درست یا غلط بودن اعتقادات او قضاوت کند. به خاطر داشته باشید که این نحوه برخوردها مبنای شناختی است که سایرین نسبت به شما پیدا می کنند.
ضمناً، هیچ گاه به گونه ای برخورد نکنید که گویا از موهبت علم غیب و خبر از ضمیر دیگران بهره مند هستید. شاید کسی که او را مخاطب خود قرار داده اید، بیش از آنچه در گمان شماست درباره عقاید خویش تحقیق و بررسی کرده باشد.
با آرزوی موفقیت برای شما 

آقای کریم پور عزیز، وقتی یادداشتهایی پیشین را برای شما می نوشتم، تازه کتاب شما را خریده بودم و فقط با شتاب قسمتهای از متن مولفان را خوانده بودم و به مقدمه ی شما نگاهی انداخته بودم. چنین به نظرم آمد که شواهدی که در این مقدمه مطرح کرده اید اغلب بی اعتبار و «مشکوک» اند. در اینترنت جستجوی مختصری کردم و در این نظر راسخ تر شدم و یادداشت اول را برای شما نوشتم. وقتی با حوصله پاسخ دادید تصمیم گرفتم یادداشتهای بعدی را برایتان بنویسم. یادداشت دومتان هم جالب بود ولی وقتی یادداشتهای آبی رنگتان ظاهر شدند، حس کردم بهتر است به این گفتگو خاتمه بدهم.

چند وقت پیش در یک کتابفروشی به ترجمه ی شما از انجیل برنابا برخوردم و در مقدمه ای که بر آن نوشته اید تورقی کردم. به این نتیجه رسیدم که شما از آن افرادی هستید که از آن سه چیزی که می گویند هیچ کس بیشتر از دوتایشان را نمی تواند با هم داشته باشد، هر سه را می­خواهید یعنی ایمان و تعقل و صداقت. من به چنین تقلایی احترام می گذارم.

دیشب خواندن کتاب باستان شناسی کتاب مقدس را در برنامه ام گذاشتم و مقدمه ی مولفان و فصلهای اول و دوم کتاب را خواندم. بعد از آن به سراغ مقدمه ی شما رفتم و تا صفحه ی 54 که نکاتی در نقد و تکمیل نظریات مولفان در فصل اول و دوم مطرح کرده اید، پیش رفتم. بهتر بود نخست کل کتاب و کل مقدمه ی شما را بخوانم و سپس برایتان یادداشت بنویسم اما چون می ترسیدم حس و حالم بپرد ترجیح دادم در همان حالی که پیش می­روم نکاتی که به ذهنم می­رسد را برایتان می­نویسم
پاسخ:
با سلام خدمت شما دوست گرامی و تشکر از شما که مباحث علمی را در چهارچوبی معقول و منطقی و با حفظ احترام طرف مقابل و پرهیز از حمله و اتهام، پیگیری میکنید. خوشحالم که این بار تصمیم گرفته اید بحثها را با توجه به شناخت روحیه نویسنده و در فضایی دوستانه و عالمانه پیش ببرید. مسلماً تا زمانی که با همین رویکرد گفتگو را ادامه دهید بنده هم با کمال تواضع و حفظ احترام متقابل در خدمت شما و پاسخگوی پرسشهای شما خواهم بود.
در مورد آنچه در خصوص انجیل برنابا فرمودید، خوشحالم که سرانجام آنچه را که من درباره روحیات خود در یادداشتهای قبلی اشاره کرده بودم به عین الیقین دیدید و صدق کلام من بر شما روشن شد. از جملات محبت آمیزی هم که درباره ایمان و تعقل و صداقت فرمودید متشکرم. ای کاش سایر دوستان و خوانندگان کتابهای بنده نیز چون شما در گام اول سعی میکردند شناختی از روحیات نویسنده به دست آورند و بعد به قضاوت و اعلام نظر بپردازند، تا درباره او و مقصودی که از نوشتن مطالب دارد دچار سوء تفاهم نشوند.
اینکه فرموده اید مطالعه کتاب را در دستور کار خود گذاشته اید و میخواهید بعد از مطالعه هر قسمت نظرات خود را برای من بنویسید بسیار مایه خوشحالی است، زیرا بنده همیشه از نقدهای علمی و نکاتی که خوانندگان کتابهایم گوشزد می کنند استقبال میکنم و با اعلام آمادگی برای رفع خطاها و نقایصی که احیاناً در ضمن این پرسش و پاسخها آشکار می شود، آن را برای اصلاح مطالب و ارائه ویرایشی دقیقتر و عالمانه تر در چاپهای بعدی کتاب سودمند می دانم. از این جهت، از شما بسیار سپاسگزارم.

1- چرا در صفحه ی 103 کتاب prophets را پیشگویان ترجمه کرده اید و نه انبیا؟

2-چرا احتمال وجود مشابه بین النهرینی برای داستان آدم و حوا و مار (که اگر فقط به استناد آن تصویر سومری است احتمال بسیار ضعیفی هم هست) دلیل بی اعتباری داستان توراتی، در برابر داستان قرآن ،که از داستان بین النهرینی دورتر است، پنداشته شده و در قسمت بعد وجود داستان هایی از ملل دیگر درباره ی داستان طوفان و سیل دلیلی برای «واقعی بودن طوفان بزرگ» شمرده شده است؟

3- چرا گفته اید شواهد باستان شناسی برای کشتی نوح پیدا نشده، حال آنکه همان رونالد وایات که در قسمت مربوط به خروج بنی اسرائیل بر یافته های باستان شناسی اش تکیه کرده اید بقایای کشتی نوح را هم یافته است؟!

4- اعتراضاتی که به نظر مولفان درباره ی داستان خروج از مصر کرده اید هیچ پاسخی برای پرسش آنان از زمان وقوع داستان زندگی موسی در بر ندارد و حداکثر چیزی که اثبات میکند این است که عده ای در قدیم معتقد بوده  که مدین در عربستان است و ... تنها شواهد باستان شناسی میتواند پاسخی به آنان باشد که در این مورد هم به کشفیات رونالد وایات استناد داده اید. در ویکیپدیای انگلیسی درباره ی این آدم نوشته شده که این او یک متخصص بیهوشی اتاق عمل است و دعوی اکتشافاتی در تأیید داستانهای کتاب مقدس کرده، که هیچ جا پذیرفته شده نیست

پاسخ:
هم اینک به پاسخ پرسشهایی میپردازم که مطرح فرموده اید.
1- پرسیده اید که چرا در صفحه 103 کتاب، واژه انگلیسی prophets را پیشگویان ترجمه کرده ام و نه انبیاء. در این مورد ابتدا لازم است شما را به تفاوتی توجه دهم که در دو فرهنگ یهودی و اسلامی در مورد مفهوم «نبی» هست. کلمه نبی (که هم در قرآن و هم در تورات استفاده شده) در فرهنگ یهود، به معنی پیشگو است و برای آنکه این کلمه به کسی اطلاق شود، صرفاً ارتباط داشتن او با خدا و فرشتگان و دریافت وحی و انجام معجزات کافی نیست. این در حالی است که در فرهنگ اسلامی، عموماً کلمه نبی به کسی اطلاق میشود که با خدا و عالم غیب در ارتباط بوده و به او وحی یا الهام شود و توانایی انجام معجزه داشته باشد. ما در فرهنگ خودمان به هرکس که مدعی نبوت باشد، اگر بتواند معجزه بکند آن را دلیل صدق دعوی او دانسته و  کلمه نبی (و یا معادل فارسی آن: پیغمبر) را به او اطلاق میکنیم و معجزه را نشانه اصلی نبوت میدانیم درحالی که در فرهنگ یهود برای اینکه لفظ نبی به کسی اطلاق شود حتماً آن شخص باید بتواند آینده را پیشگویی کند. یعنی،حتی اگر کسی با خدا و فرشتگان در ارتباط باشد و توانایی معجزه هم داشته باشد اما هیچ پیشگویی از آینده نداشته باشد لفظ نبی به او اطلاق نمیشود. ضمناً در فرهنگ یهود، از کلمه نبی برای اشاره به هر کسی که آینده را پیشگویی کند استفاده میشود ولو اینکه با خدا هم در ارتباط نباشد و هیچ مأموریت و رسالتی از جانب خداوند نداشته باشد و معجزه ای هم نداشته و کتابی بر او نازل نشده باشد (به همین دلیل است که در فرهنگ یهود، اصطلاحاتی همچون نبی راستین و نبی دروغین داریم یعنی پیشگویی که به درستی پیشگویی میکند و پیشگویی که سخنش بعداً نادرست از آب درمی آید، که نمونه ای از داستانهای این قبیل پیشگویان را میتوانید در کتاب ارمیاء باب18 ببینید. در واقع این دو اصطلاح به هیچ وجه به معنی پیامبر مرتبط با خدا و پیامبر غیرمرتبط با خدا نیستند و فقط ناظر به راست یا دروغ بودن پیشگویی هستند). به همین دلیل بسیاری از مخالفان اسلام (عموماً از یهودیان و مسیحیان) که معتقدند حضرت محمد هیچ پیشگویی نداشته، اصرار دارند که بر همین اساس او شایسته لفظ نبی هم نیست و نمیتوان او را prophet دانست، و به این ترتیب او پیامبر موعود تورات که موسی آمدنش را وعده داد (تثنیه 18: 15-18) هم نمیتواند باشد چون موسی در تورات از آن پیامبر موعود صراحتاً با عنوان نبی یاد کرده است (برخلاف تصور ما مسلمانان که گمان میکنیم اگر انجام معجزه را برای پیامبری ثابت کنیم نبی بودن او و در نتیجه، موعود تورات بودن او را ثابت کرده ایم). دقت در بشارت موسی در تورات که گواه صدق نبوت یک نبی را راستگویی او در پیشگویی آینده دانسته (تثنیه 18: 21-22) میتواند موضوع را برای شما کاملاً روشن کند. لازم است به اطلاع شما برسانم که کلمه انگلیسی prophet که معمولاً به عنوان معادل برای کلمه توراتی «نبی» استفاده میشود از مصدر prophecy به معنی پیشگویی کردن است و معنای آن دقیقاً «پیشگو» است. پس میبینید که ما هم اگر بخواهیم این کلمه را به طور دقیق ترجمه کنیم، باید آن را همان پیشگو بنویسیم. ضمناً بر همین اساس باید این را هم به عرض شما برسانم که من در تحقیقاتم به این نتیجه نرسیدم که بسیاری از کسانی که در کتاب مقدس یهود با عنوان «نبی» معرفی شده اند (مثل هوشع و عاموس و میکاه و ...) واقعاً «پیامبر» (به معنایی که ما در اسلام میشناسیم) بوده باشند و به همین دلیل در پیامبر بودن بسیاری از آنان تردید دارم. در قرآن هم فقط نام تعداد کمی از آنها به عنوان پیامبر (نبی مرتبط با خدا) برده شده است و چه بسا خیلی از آنها فقط پیشگویان و غیبگویانی بوده اند که در جامعه یهود فلسطین باستان زندگی میکرده اند بی آنکه واقعاً پیامبر بوده باشند (یعنی بدون رابطه ای با خداوند).
اما ممکن است به ذهن شما برسد که ترجمه واژه انگلیسی prophet به «پیامبر» چیزی است که دیگر در فرهنگ ما فارسی زبانان جا افتاده و چه بسا خود من هم در بسیاری از قسمتهای کتاب، این واژه را همان «پیامبر» ترجمه کرده باشم. پس چرا در اینجا استثنا قائل شده و آن را پیشگو ترجمه کرده ام؟ در جواب باید بگویم که اگر دقت کنید، نویسندگان کتاب این واژه را با یک مفهوم غیرپیامبرانه به کار برده اند و گفته اند: «ائتلافی از مأموران، کاهنان و ... و انبیای درباری». چون در فرهنگ ما پیامبر کسی است که از طرف خدا آمده باشد و عبارت «پیامبر درباری» (یعنی پیامبری که وابسته و فرمانبر و جیره خوار دربار شاهان است مثل آخوند درباری) با توجه که تعریفی که ما از «پیامبر» در فرهنگ خود داریم، مطلقاً بی معنی است، لذا استفاده از کلمه پیشگو را که معنی اصلی واژه است به جای آن ترجیح دادم چون از نظر من واضح است که نویسنده به فالگیران و جادوگران و غیبگویانی اشاره میکند که به دربار شاهان قدیم یهود رفت و آمد داشته و دانش و هنر غیبگویی خود را برای گرفتن پول و مقام در اختیارشان قرار می دادند (به نمونه ای از حضور این پیشگویان در همان کتاب ارمیاء نبی اشاره شده است. ارمیا: باب 28). امیدوارم پاسخم برای شما قانع کننده باشد.
2- سوال دوم شما محتوی نقدی است که به مطالب بنده وارد نیست، زیرا شما گفته اید که من وجود داستان آدم و حوا و مار در افسانه های بین النهرینی را دلیل بی اعتباری روایت تورات و معتبر بودن روایت قرآن دانسته ام، و حال آنکه به هیچ وجه چنین نیست. مطالب بنده در کتاب را به دقت بخوانید و ببینید آیا به هیچ وجه چنین چیزی را در آن می یابید؟ من فقط گفته ام که داستان تورات در افسانه های بین النهرینی هم مشابه دارد اما روایت قرآن با هردوی آنها متفاوت است. در واقع من فقط به شباهت داستان تورات با داستانهای بین النهرینی و تفاوت روایت قرآن با آنها اشاره کرده ام، و قضاوتی درباره اعتبار یا عدم اعتبار آنها ننموده ام. اما در خصوص طوفان نوح، با توجه به اینکه یکی از شاخصه های این طوفان، بزرگ بودن و به نظر عده ای «جهانی» بودن آن بوده، می توان این معیار را مطرح کرد که باید اشاراتی به آن در افسانه های سایر ملل باقی مانده باشد. حال، اگر اشاراتی به این واقعه در داستانهای سایر ملل نباشد این را میتوان نشانه ای قوی بر نادرست بودن دعاوی کتابهای مقدس درباره وقوع آن دانست اما این بدان معنا نیست که وجود اشارات، ثابت کننده وقوع هم باشد هرچند، هرچقدر این اشارات شباهت بیشتری با هم داشته باشند تأیید قویتری بر واقعه محسوب میشوند. در واقع این اشارات در داستانهای ملل شرط لازم برای قضاوت درباره درستی این واقعه است نه شرط کافی، و صرفاً حدّاقل معیار را ارائه می دهد. پس دیگر کسی نمیتواند این نقد را مطرح کند که اگر چنان واقعه بزرگی اتفاق افتاده چرا هیچ اثری از آن در روایات سایر ملل نیست. اشتباه شما آنجاست که تصور کرده اید من قصد داشته ام از ارائه آن اشارات در داستانهای ملل اعتبار توفان را نتیجه بگیرم درحالی که هدف من صرفاً ارائه معیارهای حدّاقلی بوده است، یعنی خواننده بداند که گزارش این واقعه، از حدّاقل معیارهای لازم برخوردار است.
3- درباره یافتن بقایای کشتی نوح پرسیده اید، و به رونالد وایات اشاره کرده اید. در ابتدا باید بگویم که اگر راستش را بخواهید من در تحقیقاتم به این نتیجه نرسیدم که گزارش تورات درباره فرود کشتی نوح در کوه آرارات درست باشد، و البته از موقعیت کوه جودی هم اطلاعی ندارم (شاید همان آرارات باشد و شاید نباشد). اما در یک چیز تردید ندارم، و آن اینکه آنچه رونالد وایات به عنوان بقایای کشتی نوح یافته مورد تأیید دانشمندان قرار نگرفته، و اینکه آن یافته ها بقایایی از کشتی بزرگ باشند صرفاً تصوری است که در ذهن رونالد وایات و بسیاری از دیگر کسانی که به قصد کشف کشتی نوح (و عموماً با تکیه بر گزارش تورات) روانه آرارات می شوند شکل گرفته است. قرار نیست ما ادعای هرکسی را درباره کشف بقایای هر چیزی بپذیریم، بلکه لازم است حتماً دلایل علمی در تأیید آن وجود داشته باشد. معتبر دانستن ادعاهای اکتشافی رونالد وایات در مورد چیزی که امکان دسترسی باستان شناسان به آن همیشه وجود داشته و با این حال آنان از تأییدش خودداری کرده اند مسلماً کاری غیرعلمی است و از یک پژوهشگر دقیق بعید است.
4- در پرسش چهارم، چند مطلب مختلف را مطرح کرده اید: اینکه چرا در اعتراض به نظر مولفان درباره زمان خروج، پاسخی به پرسشهای آنان درباره دوره زمانی آن نداده ام، و اینکه تنها جواب به آنها یافته های باستان شناسی است، و اینکه من به یافته های وایات استناد کرده ام که فردی غیرحرفه ای بوده و یافته هایش درباره تاریخ کتاب مقدس از نظر علمی تأییدشده نیستند. اولاً، من در یادداشتهای سابق خود اشاره کردم که کلاً تاریخ قوم یهود در هاله ای از ابهام است و هم گزارشهای رسمی آن (یعنی روایات کتاب مقدس) و هم جنبه بیرونی آن (از نگاه سکولار و بدون تکیه بر تورات) در ابهام و تیرگی قرار دارد. خود همین کتاب فینکلشتاین تلاشی برای بازسازی این تاریخ پرابهام بوده است. همان طور که میدانید، شواهدی که در بخشهای مربوط به ماجرای خروج ارائه شده، عموماً به ما میگویند که در زمانی که همواره دوره حادثه خروج دانسته میشد (معمولاً دوره حکومت رامسس دوم)  بنی اسرائیل در سرزمین کنعان حضور داشته اند (نمونه آن، کتیبه مرنپتاه پسر رامسس دوم). پس هرچه هست، زمان خروج باید از دوره رامسس عقبتر برده شود. در واقع سوال اینجاست که زمان خروج اگر دوره رامسس نبوده پس چه زمانی بوده است؟ باید به اطلاعتان برسانم که علاوه بر کتیبه مذکور و سایر شواهدی که وقوع خروج در زمان رامسس را نفی میکنند مدرک دیگری نیز وجود دارد که شاید بتواند در تعیین زمان وقوع حادثه به ما کمک کند، و آن، کتیبه برلین است. این کتیبه که کلمه اسرائیل در آن به تازگی یافت شده، نشان میدهد که بنی اسرائیل حتی در زمان فرعون توتمس سوم (قرن پانزدهم پیش از میلاد) به صورت جمعیتی بزرگ و قوی در کنعان حضور داشته اند و بنابراین باید تحقیق درباره زمان واقعه خروج را بر لااقل دو قرن پیش از رامسس دوم و پسرش مرنپتاه متمرکز کرد (شاید اواسط قرن شانزدهم پیش از میلاد). البته مولفان کتاب به این سند مهم اشاره ای نکرده اند، و شاید علتش این بوده که سند مزبور و گزارش دانشمندان آلمانی از آن در زمان چاپ کتاب هنوز منتشر نشده بوده است. من گزارش مربوط به آن را در صفحه 56 و 57 مقدمه ارائه داده و آن را جزء اسناد حضور بنی اسرائیل در کنعان آورده ام، و البته شما که فرموده اید فعلاً در صفحه 54 هستید هنوز آن را ندیده اید.
درباره اینکه فرمودید من به گزارشهای وایات استناد کرده ام و این شخص چنین و چنان بوده است (ایشان چند سال پیش از دنیا رفت) باید بگویم که من هیچ ادعایی را بی دلیل نمیپذیرم و بسیاری از یافته های باستان شناسی وی را با توجه به عدم پذیرش آنها از سوی دانشمندان و متخصصین، فاقد اعتبار میدانم. اما، برخلاف سایر یافته های او، این یافته ایشان با تمام شواهد تاریخی و باستان شناسی که ارائه شده (مبنی بر وجود کوه سینا در سرزمین مدین در عربستان و غیره) هماهنگ است و در بسیاری از موارد تطابق دارد و به همین دلیل معتقد شدم که ارزش ارائه در کتاب برای اطلاع خوانندگان را دارد. به خصوص اینکه بعد از وایات، تعدادی از محققان دیگر نیز همان مسیر وایات را طی کردند و به جز قسمت مربوط به یافته های زیر دریا، بر درستی گزارش او از یافته هایش در خشکی تأکید کردند (باب کورنوک و لاری ویلیامز دو تن از این محققان بودند که هم در این باره دو کتاب نوشتند و هم فیلمی تهیه کردند و در تلویزیون آمریکا نشان دادند). در ضمن، توجه داشته باشید که گزارش وایات در این باره، یک گزارش شخصی است که تعیین صحت و سقم آن نیازمند انجام کاوشهای گسترده به خصوص در زیر آبهای خلیج عقبه است که متأسفانه به دلایلی (که جا دارد درباره آن به خوبی بیندیشیم) مورد استقبال دانشمندان و متخصصان قرار نگرفته است (یا قرار گرفته اما با مخالفت دولتهای مصر و عربستان روبرو شده است). بر این اساس نه من میتوانم بر درستی آنها اصرار داشته باشم و نه شما میتوانید بر نادرستی شان اصرار کنید بلکه هر دو باید فکر کنیم که با توجه به اهمیت این گزارش (با توجه به تمام شواهدی که در تأیید عبور بنی اسرائیل از خلیج عقبه وجود دارد) چرا هیچ اقدامی برای بررسی صحت و سقم آن از سوی مراکز علمی رسمی صورت نمیگیرد.
برادر عزیز، در پایان، میخواهم توجه شما را به نکته ای جلب کنم، و آن اینکه حتی اگر گزارش وایات را هم نامعتبر دانسته و آن را از مجموعه استدلال های بنده در کتاب حذف کنید، باز هم بقیه اسناد و شواهد تاریخی به طور سرجمع آنقدر قوی هست که فکر و ذهن ما را قویاً به سمت این سوق دهد که واقعه خروج اگر اتفاق افتاده باشد محل آن در خلیج عقبه بوده نه در خلیج سوئز، و باز خوب است بیندیشیم که چرا مولفان کتاب حاضر آن همه استدلال را (که مراجع معتبر علمی چنان که نام برده شده اند آنها را معتبر دانسته اند) اساساً مورد هیچ گونه توجهی قرار نداده اند و به همین مقدار که اثری از بنی اسرائیل در شبه جزیره سینا یافت نشده و این نشان میدهد که واقعه خروج و عبور از دریا هم اتفاق نیفتاده (که بر گزارشهای سنتی از وقوع حادثه در خلیج سوئز تکیه دارد) اکتفا کرده اند. در چنین شرایطی، آیا می توان از آوردن گزارش وایات (که فعلاً تنها گزارش موجود از اسرار قعر خلیج عقبه است) صرفنظر از درستی یا نادرستی آن، چشم پوشی کرد؟! نمیدانم شما با نظر من موافق هستید یا نه، اما من با توجه به تمام توضیحات فوق، آوردن این گزارش را بر نیاوردنش ترجیح دادم.
موفق و پیروز باشید.

1-درباره ی کلمه ی «نبی» مایلم توجه شما را به داستانی از تاریخ صدر اسلام جلب کنم. در تاریخ طبری (آدرس دقیقش در خاطرم نیست ولی گمان می­کنم آنجا از مغازی واقدی نقل شده بود) حکایتی درباره ی زنی از بنی هاشم (فکر می­کنم به نام عاتکه) نقل شده که خوابی پیشگویانه درباره ی آینده می­بیند و وقتی ماجرای این خواب مطرح می­شود ابوجهل به اعتراض و با تمسخر می­گوید «نبوت مردان بنی هاشم کم بود و حال زنانش نیز نبوت می­کنند»(نقل به مضمون). بنابراین می­توان گفت اعراب با معنی اصلی نبوت آشنا بوده­اند. به علاوه ظاهراً پیامبر اسلام را نیز ،دستکم تا پیش از هجرتش، از آن جهت که ازقیامت خبر می­داد و می­ترساند (مثلاً به سوره ی نبا توجه کنید) نبی می­شمردند. آن چیزی که برای مردم مکه قابل هضم نبود دعوی «رسالت» بود یعنی اینکه خدا کسی را فرستاده باشد، نه نبوت به این معنی که کسی از خدا خبر بدهد (حتماً در عهد عتیق دیده اید که گفته شده اگر کسی نبوت درست کرد اما گفت که از سوی خدایی غیر از یهوه نبوت کرده باید کشته شود، بنابراین نبوت همیشه به یاری خدایان و موجودات ماورایی انجام می­شده است). البته در سنت اسلامی به تدریج  نبوت و رسالت مترادف شدند و قبول میکنم که برای خوانندگان مسلمان امروزی ترکیب «انبیا درباری» عجیب و سنگین است. 2-درباره ی کتیبه ی برلین چندین مسئله وجود دارد یکم اینکه خوانش «اسرائیل» در آن یقینی نیست و درباره ی زمان نوشته شدن آن نیز اطمینان وجود ندارد. دوم اینکه اگر هم این دو فرض شوند حداکثر چیزی که ثابت می­کند آن است که این عنوان برای گروهی از کنعانیان قدیمی تر از چیزی است که مولفان حدس زده اند ولی نه داستان خروج را تایید می کند و نه حتی تأثیری در تعیین زمان آن دارد چون ماجرای خروج می تواند قبل یا بعد از آن اتفاق افتاده باشد. سوم اینکه اگر این کتیبه متعلق به قرنهای پانزدهم و شانزدهم پیش از میلاد باشد آنگاه با نظر شما درباره ی اینکه یوسف در زمان شاهان هیکسوس می­زیسته مغایرت پیدا میکند 3- در نقد نظر مولفان درباره­ی عدم حضور بنی اسرائیل در مصر گمان می­کنم خوب بود به تأثیرات مصریان در جنبه های ممیز هویت یهودیان اشاره می­کردید یعنی پرهیز از خوردن خوک (اگر اشتباه نکنم هرودوت می­گوید مصریان خوک را فقط برای خدای خاصی قربانی می­کنند و از خوکبانان دوری می­کنند) و دیگری رسم ختنه 4- در صفحه ی 196 سه کلمه ی Mycenae,Tiryns, Pylos را به صورت مایسنه و تیراینس و پایلوس ترجمه کرده اید که ظاهراً بر اساس تلفظ انگلیسی این کلمات است اما در ایران تلفظ فرانسه آنها به ویژه در مورد اولی که مشهورتر است، رواج دارد و معمولاً به شکله مسینه یا میسین یا موسینه می­آید. تلفظ یونانی این سه موکنای و تیرونس و پولُس است و شاید بهتر باشد آنها را به همین شکل یونانی بیاورید.   

پاسخ:
در مورد نظر اول شما چون خودتان نهایتاً به همان نظر بنده رسیده اید (که ترکیب انبیای درباری ترکیب مناسبی نیست) گمان نمیکنم لازم باشد مطلب خاصی بگویم الّا اینکه درباره مفهوم نبوّت در صدر اسلام باید بیشتر تحقیق کرد و من هنوز فرصت نکرده ام چنین تحقیقی کنم. معمولاً در این گونه موارد بر اساس یکی دو داستان یا روایت نمیشود نظر قطعی داد ضمن اینکه میزان اعتبار خود آن روایات هم باید بررسی شود.
درباره نظر دومتان یعنی کتیبه برلین، اولاً دانشمندان قرائت اسرائیل را برای آن با احتمال بالایی پذیرفته اند و در مورد تاریخ گذاری آن هم باید صبر کرد و دید که خود دانشمندان غربی با آن حجم عظیم کتابها و منابع تحقیقاتی که در اختیار دارند به چه نتیجه ای می رسند و آیا از آن برای ارائه تاریخی مشخص یا احتمالی درباره واقعه خروج و بازسازی آن بر این اساس استفاده خواهند کرد یا خیر. در هر صورت، مسلماً انجام چنین تحقیقی کار ما و در حد بضاعت ما نیست و چاره ای جز انتظار تا زمان انتشار نتایج مطالعات آنها نداریم. شاید بتوان تاریخ گذاری خروج را بر اساس این کتیبه در زمانی قرار داد که با داستان یوسف هم تداخل پیدا نکند. ضمناً این موضوع ما را به نتیجه دیگری هم میرساند و آن اینکه با توجه به شناسایی شدن دیرهنگام این کتیبه پس از سالها کاوش، باز جای این امید هست که در آینده نیز مدارک دیگری پیدا شود و نمی توان با قطعیت گفت که اشاره ای به داستان موسی در اسناد مصری نیست. فراموش نکنید کتیبه ای هم که نام داوود بر آن نوشته شده و وجود این شخصیت مهم تاریخی را مسجل کرد تازه همین بیست سال پیش در فلسطین کشف شد. پس همچنان باید منتظر بمانیم.
درباره آنچه از تأثیر آداب و سنن مصری بر فرهنگ بنی اسرائیل گفتید باید عرض کنم که من این موارد را نمیدانستم و از تذکر آنها سپاسگزارم. حتماً بررسی خواهم کرد اما هم در سنت یهودی ختنه و پرهیز از مصرف گوشت خوک به قبل از دوران اسارت مصر منسوب میشود و هم فینکلشتاین در کتابش دلیلی برای انتساب آن به مصریها پیدا نکرده است و آن را صرفاً سنّتی قومی دانسته است. شما نظر خود را به عنوان «تأثیر فرهنگ مصری بر فرهنگ یهودی» بیان کرده اید اما با توجه به تکیه شما بر گزارش هرودوت، مشکل این نظر آن است که هرودوت در قرن پنجم پیش از میلاد می زیسته درحالی که تاریخ احتمالی واقعه خروج (با توجه به تاریخ کتیبه مرنپتاه) به حدود قرن سیزدهم تا پانزدهم پیش از میلاد منتسب می شود، یعنی حدود هزار سال پیش از گزارش هرودوت. ما از گزارش هرودوت درباره پرهیز مصریان از خوک یا وجود سنت ختنه در مصر در قرن پنجم پیش از میلاد نمیتوانیم وجود همین آداب و رسوم در مصر هزار سال پیش از آن را هم نتیجه بگیریم، و برای این منظور باید اسنادی پیدا کنیم که به تاریخ احتمالی واقعه خروج و دوره حضور اسرائیلیان در مصر نزدیک باشد. هرچند باز احتمال برعکس آن نیز مطرح است، یعنی وجود این آداب و رسوم در مصر باستان نه نشانه تأثیر پذیرفتن یهودیان از فرهنگ مصریان بلکه ناشی از تأثیرپذیری مصریان از بنی اسرائیل باشد. با این حال از تذکر این نکته ممنونم و اگر بجا باشد ان شاءلله آن را در ویرایشهای بعدی بر مقدمه کتاب خواهم افزود.
در مورد نگارش کلمات انگلیسی، تکیه من بر ترجمه انگلیسی بوده و به همین دلیل سعی کردم تلفظ انگلیسی آنها را بیاورم. در این مورد با همکار ویراستارم مشورت خواهم کرد و اگر لازم باشد آن را اصلاح خواهیم کرد.
با سپاس فراوان از نکاتی که فرمودید
 
در صفحه ی 59 و60 کتاب به کشف سفال نوشته ایی در روستای ایزبت سرتاه اشاره کرده اید، سپس افزوده اید که این کتیبه هنوز رمزگشایی نشده و در نهایت نتیجه ی شگفت آوری گرفته اید «...نشان می­دهد که در دوره داوران یعنی سالهای 1200 تا 1000 پیش از میلاد در کنعان قدیم خط و کتابت وجود داشته، و این احتمالاً همان خطی بوده که موسی و نخستین کاهنان و کاتبان یهود با آن می­نوشته­اند». در یادداشت های مربوط به این قسمت در انتهای مقدمه نیز برای اثبات سابقه نوشتار در بنی اسرائیل به قسمتهایی از تورات ارجاع داده اید. این درست به آن می­ماند که در افغانستان امروزی (مثلاً در حول و حوش بلخ که در برخی روایات سنتی محل پیدایش دین زرتشتی بوده) قطعه نوشته ای به خط و زبانی ناشناخته پیدا شود که زمان نگارش آن را حدود 1000 سال پیش تخمین بزنند و ما نتیجه بگیریم که در بلخ آن زمان نگارش رواج داشته و بیفزاییم که «احتمالاً» این همان خطی است که زرتشت اوستا را به آن نوشته و به حضور گشتاسب شاه برده است و برای تقویت احتمالی که داده ایم به روایاتی که در متون پهلوی درباره ی نگارش اوستا بر دوازده هزار پوست گاو وجود دارد ارجاع بدهیم؛ «به پشت مور محمل بستن است این!» 
پاسخ:
برادر عزیز، من متوجه نشدم شما چه ایرادی را به آنچه که درباره کتیبه ایزبت سرتاه گفته ام، وارد دانسته اید. با توجه به اینکه در سنت یهودی از موسی یک اثر مکتوب باقی مانده و در خود تورات هم تصریح شده که آنچه موسی آورده مکتوب بوده، همیشه این پرسش وجود داشته که کتاب موسی به چه خط و زبانی بوده است. با فرض درستی داستان موسی، زبان کتاب او البته عبری بوده اما خط آن تا امروز زیر سوال بوده است چون خط عبری امروز که عبری مربع نام دارد همان خط آشوری است که در قرون پیش از میلاد در بابل مرسوم بوده، و خط اصلی عبری هم که بقایای آن در تورات سامری محفوظ است همان خط فینیقی بوده است. بر همین اساس همواره تصور عده ای آن بوده که تورات موسی به خط فینیقی بوده است. کتیبه ایزبت سرتاه نشان میدهد که در آن زمان به جز خط فنیقی یک نوع خط دیگر هم در کنعان قدیم وجود داشته و چون این ناحیه بیش از نواحی دیگر فلسطین به عنوان محل سکونت بنی اسرائیل شناخته میشده، باید این احتمال را هم مد نظر قرار دهیم که شاید تورات اصلی نه با خط فنیقی بلکه با همین خط کنعانی نوشته شده بوده است. اشاره بنده به وجود خط و کتابت در دوره داوران در کنعان قدیم، و طرح این احتمال که این خط همان خط اصلی تورات بوده، مطلبی عجیب و خارج از چهارچوب منطق نیست و من نمیدانم چه چیز آن برای شما شگفت آور جلوه کرده است. اینکه شما اشاره بنده به گزارش تورات درباره خط و کتابت را تلاش برای اثبات سخنم قلمداد کرده اید (دقیقاً از واژه «اثبات» استفاده کرده اید) باز نشانه دیگری است از اینکه همواره در ذهن خود گمان میکنید بنده در این مقدمه در پی «اثبات» چیزی هستم. درباره آنچه که در مورد زرتشت و بلخ گفته اید هم باید بگویم که بررسی های تاریخی چون هیچ گاه با قطعیت همراه نیستند و همیشه به موضوعاتی میپردازند که در هاله ای از ابهام هستند، همین گونه اند. پس اگر سنت زرتشتی به ما بگوید که زرتشت در بلخ کتاب آورده و زمان او را هم مثلاً هزار سال پیش از میلاد دانسته باشد، و از اصل آن کتاب چیزی برای ما باقی نمانده باشد، تنها راه ما برای فهمیدن اینکه آن کتاب به چه خط و زبانی بوده همین است که ببینیم در دوره ای که حیات زرتشت بدان منتسب می شود چه خط و زبانی در منطقه بلخ متداول بوده است. چنین تحقیقی تمام شاخصه های یک بررسی منطقی را دارد و نمی توان ایرادی به آن گرفت، مگر آنکه به یکی از اصول و مبانی آن اشکالی وارد شود، مثلاً تطبیق دوره داوران بر قرن دوازدهم پیش از میلاد یا حضور زرتشت در بلخ در قرن دهم پیش از میلاد با دلایل قطعی مردود دانسته شود. بررسی های تاریخی همیشه همین طور هستند برادر، و شما اگر بهترین منابع و مأخذ علمی را هم نگاه کنید متوجه میشوید که آنها هم همیشه بر همین روال عمل کرده اند. بنده نمیدانم شما با تحقیقات تاریخی تا چه اندازه آشنا هستید و مطالعاتتان در این حوزه به چه میزان بوده است. کاش میدانستم رشته دانشگاهی شما چیست.
آقای کریم پور عزیز من مقدمه ی شما بر این کتاب را به طور کامل خواندم و حال می­خواهم برداشتم از آن را با تشریح یک مورد فرضی بیان کنم. فرض کنید کتابی در نقد و ریشه یابی مطالب شاهنامه نوشته شده است. در این کتاب تلاش شده تا نشان بدهند که مطالب شاهنامه در حقیقت انعکاس ایدئولوژی دربار ساسانی در زمان خسرو انوشیروان است و بر این اساس مطالب شاهنامه به سه قسمت تقسیم شده یکم از آغاز تا اشکانیان (معادل بخشی از عهد عتیق که تا پایان سلطنت سلیمان را در بر می گیرد و بخش اول کتاب فینکلشتاین درباره ی آن است)، دوم اشکانیان(معادل بخشی که درباره ی پادشاهی سامرا از مرگ سلیمان تا تهاجم نهایی آشوریان آمده) و سوم ساسانیان (معادل سلطنت یوشیا و بعد از آن). در این کتاب فرضی مولف به حق داستانهای بخش نخست را که پر از افسانه های رنگارنگ است، به هیچ روی جدی نگرفته و تلاش کرده نشان بدهد که اینها چگونه در خدمت ایدئولوژی دربار خسرو اول بوده است. در قسمت دوم توضیح داده که به چه دلیل روایت مربوط به اشکانیان چنین کوتاه و تحریف شده است و در قسمت سوم گزارشی نیمه فرضی-نیمه مستند درباره ی چگونگی پیدایش این اثر ارائه کرده است. حال اجازه بدهید فرض کنیم مترجم این کتاب به فارسی نقدی هم بر آن نوشته باشد. حتماً تعجب می کنیم اگر ببینیم مترجم فارسی با نظریات مولف در قسمت دوم و سوم با همدلی برخورد کرده اما نسبت به نظریات منفی مولف در آن قسمتی که صحبت بر سر افسانه های کهنی است که نه فقط با تاریخ بلکه با علم و عقل جور در نمی آیند (مثل عمر هزار ساله جمشید و ضحاک و زال، سخن از دیوان و پریان و ...) واکنش نشان داده است و از 70 صفحه مقدمه ای که نوشته فقط هفت صفحه اش درباره ی نظریات مولف درباره ی بخشهای دوم و سوم شاهنامه است و 62 صفحه را به نقد نظریات مولف درباره ی بخش اول شاهنامه اختصاص داده است و باز بیشتر تعجب می کنیم اگر ببینیم که مترجم خودش به برخی از افسانه های شاهنامه معترض است اما در عین حال از متن دیگری که در آن از افسانه های عجیبتر و عقل ناپذیرتری (مثلاً متنی که در آن توصیف شده که چطور جمشید در کارهای ساختمانی اش دیوان را به خدمت میگرفته و کاخهایی از بلور و جواهر داشته و در قلمرو حکومتش خیابانها از طلا و نقره بوده و ...) دفاع می­کند و پایه ی اصلی استدلالهایش هم این چیزهاست: ملل دیگر هم از این داستانها دارند، این اتفاقات به زمان کهنی بر میگردند که اسنادی از آنها در دست نیست بنابر این ممکن است رخ داده باشند و ممکن است روزی اسنادی برای آنها پیدا شود، کتیبه ای در فلان جا پیدا شده که ممکن است نام جمشید در آن آمده باشد و ...  
پاسخ:
در مورد آنچه گفته اید باید عرض کنم من نمیدانم چه نیازی بوده که در تحقیق تاریخ قوم یهود مثال شاهنامه و اسطوره های آن را پیش بکشید و بین آنها شباهت برقرار کنید. پس بیایید درباره همین تاریخ قوم یهود صحبت کنیم. در اینجا من چند نکته را خدمت شما عرض میکنم:
1- اینکه شما طبق اشاره ای که خودتان کرده اید، مسائلی همچون وجود دیوان و شیاطین یا عمر طولانی اشخاص را امور خلاف عقل و علم میدانید متکی بر رویکرد افراطی گروهی از دانشمندان عصر جدید (و نه همه آنها) است چون اولاً علم مادی و تجربی معاصر درباره وجود دیوان و پریان جز سکوت سخن دیگری ندارد (زیرا هیچ گاه وارد عرصه آزمون این گونه امور نشده است و بنابراین نمیتواند قضاوتی هم درباره آن داشته باشد)، و ثانیاً درباره عمر طولانی و وقوع معجزات نیز چون اموری متکی بر قدرت خداوند هستند هیچ کسی که به خداوند اعتقاد داشته باشد آنها را نه خلاف عقل و علم می داند و نه انکار میکند. نکند شما جزء آن دسته از کسانی هستید که تصور میکنند عقل و علم فقط در انحصار یک گروه خاص است و بقیه از آن محروم هستند؟! اینجا دیگر اعتقادات و میزان باورمند بودن و یا نبودن شماست که تکلیف را معلوم میکند و علم و عقل دخالتی در آن ندارد (چون پای موضوعاتی فراتر ساحت عقل و علم تجربی مادی به میان می آید). هرچند متأسفانه به دلیل تبلیغات رسانه ها (هم در غرب و هم در ایران) این طور به مردم القا شده که دانشمندان عصر حاضر به عنوان نمایندگان علم و عقل داستانها و روایات دینی را انکار میکنند اما دانشجویان رشته های دین شناسی (مثل رشته خود ما) که بیش از افراد عادی با نظریات علمی آشنا هستند و کتابهای دین پژوهی منابع اصلی درسی و تحقیقی آنهاست به خوبی مطلع اند که در دهه های اخیر تغییراتی بنیادین در رویکردهای دانشمندان دین پژوه در اروپا و آمریکا پدید آمده که ضمن اعتراف به خطا بودن دیدگاه های افراطی دانشمندان دهه های پیشین در انکار اصل و اساس ادیان، بازبینی دوباره آراء علمی درباره ادیان را ضروری دانسته اند و اعتراف میکنند که دانشمندان قبلی با انکار اصل و اساس ادیان، سبب محروم ماندن جامعه علمی از درک بسیاری از حقایقی گشته اند که در ادیان نهفته است. البته افراد عادی جامعه که مطالعات آنها در حوزه دین پژوهی چندان زیاد نیست عموماً از این مسائل بیخبرند و بر اساس همان تصوراتی که از تبلیغات رسانه ها در ذهنشان القا شده، میپندارند که علم جدید روایات ادیان را انکار میکند در حالی که به هیچ وجه چنین نیست. برعکس، امروز معلوم شده که دانشمندانی که منکر روایات مذهبی هستند رویکرد مغرضانه ای دارند و برای مثال در همین کتاب باستان شناسی کتاب مقدس میبینید که فینکلشتاین و همکار او سیلبرمن به آن همه اسناد تاریخی که بر وجود کوه سینا در عربستان سعودی و عبور بنی اسرائیل از خلیج عقبه دلالت دارند (حتی با چشم پوشی از گزارش بحث انگیز وایات) هیچ اشاره ای نکرده اند و همین که کوه سینای واقع در شبه جزیره سینا شواهدی از ماجرای خروج را در اختیار کسی قرار نمی دهد برای انکار کل ماجرای خروج کافی دانسته اند. پس میبینید که اتهام ما بر دانشمندان ملحد مبنی بر مغرض بودن آنان، کاملاً بجاست و از روی نحوه برخوردی که آنها با مسائل دارند به خوبی اثبات میشود، به طوری که دیگر جایی برای دفاع از عملکرد آنان باقی نمیماند.
2- اما اینکه گفته اید من به عنوان مترجم و ناقد کتاب از متنی «دفاع» کرده ام که مطالب عجیبتری درباره روایات مذهبی دارد (و منظورتان قرآن است)، واقعاً نمیدانم بر چه اساسی است. بارها پیش از این به شما تذکر داده ام که من فقط «تفاوت» روایات قرآنی با روایات توراتی را متذکر شده ام، و بیان تفاوتها هیچ گاه به معنی دفاع نیست. اگر من تفاوت راویات قرآنی با روایات توراتی را نشان داده ام تا خوانندگان بدانند که نقدهایی که بر روایات توراتی وارد است بر روایات قرآنی وارد نیست، و برای این منظور گاهی عین عبارات قرآنی را نقل کرده ام (همچنان که گاهی عین روایات توراتی را هم آورده ام)، این «بیان تفاوتها» باید به منزله «دفاع» تلقی شود؟! و بعد هم گفته شود که این رویکرد باعث تعجب است؟! شما در یادداشت قبلیتان هم مرا متهم کردید که روایت توراتی ماجرای آدم و حوا را به خاطر شباهت آن با اسطوره های بین النهرینی، بی اعتبار دانسته و روایت قرآنی را به دلیل نبودن اجزاء اسطوره بین النهرینی در آن، معتبر شمرده ام و من در جواب به شما تذکر دادم که به هیچ وجه چنین نیست و وقتی خودتان دوباره آن را بررسی کردید متوجه شدید که حق با بنده است و اتهامتان وارد نیست. متأسفانه شما همواره در تمام مدت مطالعه مقدمه بنده، در این گمان خطا مستغرق بوده اید که هدف من از نوشتن این مقدمه دفاع از قرآن است و غیره، در حالی که مطلقاً چنین نبوده است برادر. کاش چشمهایتان را میشستید و جور دیگر نگاه میکردید. متأسفانه باید بگویم که مطالعه مقدمه بنده از سوی شما بر اساس پیش داوری قبلی بوده، و به همین دلیل نقد شما بر آن نیز منصفانه نیست.
3- اینکه گفته اید من بیشتر حجم مقدمه خود را به فصول اولیه کتاب فینکلشتاین اختصاص داده ام، و آن را همچون یک نقد و ایراد به نوشتار بنده مطرح کرده اید، باید بگویم که این سخن شما هم منصفانه نیست. در بررسی های تاریخی، هرچقدر دوره تاریخی مورد بررسی کهن تر و قدیمی تر باشد، اسناد قطعی آن کمتر و درنتیجه، ابهامات آن هم بیشتر است و برعکس، هرچه دوره مورد بحث جلوتر بیاید (یعنی به زمان ما نزدیکتر باشد) اسناد تاریخی هم بیشتر و شفافیت اطلاعات تاریخی بالاتر است و درنتیجه، امکان قضاوت قطعی هم بیشتر فراهم میشود. بر همین اساس، و همان طور که از مطالب کتاب فینکلشتاین و نیز مقدمه بنده معلوم می شود، ما در مورد دوره های کهن تاریخ بنی اسرائیل (مثل زمان ابراهیم و یوسف و موسی تا زمان داوود و سلیمان) اسناد محکم چندانی در اختیار نداریم و آنها هم که در اختیار ماست بسیار پرابهام هستند و همین امر، امکان قضاوت قطعی را از ما سلب میکند. تردیدی نیست که هرچه اسناد پرابهام تر باشند و هرچه ابهام بیشتر باشد امکان سوء استفاده از آنها هم بیشتر است (برای هر دو طرف یک مناقشه)، و این یادآور همان ضرب المثل معروف «از آب گل آلود ماهی گرفتن» است. به همین دلیل در این گونه موارد (که طبق توضیحی که دادم در دوره های باستانی تر بیشتر است) باید در بررسی و ارائه اسناد نهایت احتیاط را به خرج داد و احیاناً اگر کسی از این ابهام سوء استفاده ای کرده، آن را افشا کرد. مثلاً دیدید که در مواردی که فینکلشتاین و سیلبرمن قضاوت قطعی در مورد عدم وقوع حوادث اعجازآمیز (مثل شکافته شدن دریا و غیره) ارائه داده اند ما قضاوت آنها را مورد نقد قرار داده و با ارائه اسناد تاریخی دیگر، نشان دادیم که این گونه قضاوتها به هیچ وجه معتبر نیستند و به هیچ وجه نمیتوان چنان قضاوتهای قطعی ای داشت. از قضا، حوادث بزرگی از تاریخ بنی اسرائیل که جنبه های اعجازآمیز دارند عمدتاً در همان دوران کهن و پرابهام اتفاق افتاده اند و به همین دلیل هم حساسیت نسبت به آن بیشتر است و درنتیجه، دقت نظر منتقد نیز باید در مورد آنها بیشتر باشد. از سوی دیگر، وقایع بزرگ تاریخ بنی اسرائیل که در قرآن مورد اشاره قرار گرفته و جنبه اعجازگونه دارند عمدتاً مربوط به همان دوره موسی تا سلیمان هستند و در قرآن به دوره های بعدی تاریخ قوم یهود از سلیمان تا زمان ظهور عیسی، به جز چند اشاره کوتاه (مثل محاجه کردن الیاس در مورد پرستش خدای بعل و غیره) مطلب دیگری در قرآن نیست و لذا حساسیتی هم روی آن وجود ندارد، و البته از این دوره های متأخر اسناد تاریخی بسیار بیشتر و قطعی تری در اختیار ماست که مجموعه آنها را فینکلشتاین در همین کتاب آورده است. خود شما دوست گرامی، که گفتید تصمیم گرفتید مطالعه دقیق کتاب به صورت بخش به بخش و سپس توضیحات هر بخش را در مقدمه بنده در دستور کار بگذارید نیز از متن اصلی کتاب فقط همان دو بخش نخست را که بیشتر مربوط به داستانهای یوسف و موسی است و حساسیت بیشتری روی آن داشته اید مطالعه کرده اید و بعد از آنها به صرف خواندن مقدمه من اکتفا نموده اید. بله برادر عزیز، من هم موقع انتشار این کتاب می دانستم که بیشتر خوانندگان آن بر همان بخشهای اولیه متن تمرکز خواهند کرد و با حساسیت پیگیر این خواهند بود که مولفان درباره آن حوادث بزرگ اعجازآمیز چه قضاوتی خواهند داشت و در قضاوت خود بر چگونه اسنادی تکیه خواهند کرد، و می دانستم که این خوانندگان عمدتاً حوصله همراهی با مولفان در بحثهای پر پیچ و خم بعدی را نخواهند داشت و آن بخشها را نخوانده رها خواهند کرد یا صرفاً تورقی پرشتاب و عجولانه در آنها خواهند داشت تا هرچه زودتر کتاب را به پایان برده باشند. در واقع من به همان دلیلی عمده تحقیقاتم را بر بخشهای اولیه متمرکز کردم که خود شما نیز مطالعه کتاب را بر همان فصلها متمرکز کردید! پس می بینید که انتقاد شما از این جهت بر بنده وارد نیست، و اگر وارد باشد پس بر خودتان هم وارد است.       
3- درباره دو سه سطر آخر فرمایشات شما که وجود داستانها در ملل دیگر و نبودن اسناد و وجود نام فلان شخص در کتیبه را مطرح کرده اید، باید بگویم که هیچ کدام از آنچه گفته اید به نوشته های بنده وارد نیست و درباره آنها قبلاً به حد کافی برای شما توضیح داده ام. هر کدام در جای خود.
در پایان، باید بگویم که ظاهراً شما از آن دست خوانندگانی هستید که از همان ابتدای شروع به مطالعه چنین کتابهایی، قضاوتی اولیه و یا توقعی اولیه از نویسنده متن دارید (همان طور که در یادداشتهای قبلی تان به این موضوع اعتراف کردید) در حالی که نه قضاوت عجولانه و نه توقع داشتن، امروز در هیچ مقاله یا کتاب علمی جایگاهی ندارد و اگر خواننده ای بخواهد با این رویکرد به مطالعه کتابی بپردازد معلوم میشود که هنوز نمیداند با یک نوشته علمی چگونه باید برخورد کند و چگونه از آن استفاده نماید. امروز کسانی که با مطالعه کتابهای علمی آشنا هستند، میدانند که یک متن علمی را فقط با هدف بیشتر شدن اطلاعات باید خواند و نه هیچ چیز دیگر. پس اگر موضوع مورد بحث، تاریخ پرابهام قومی است که هنوز هیچ چیز قطعی از گذشته آن در دست نیست و دانشمندان بزرگ جهان هم درباره آن دچار تحیر هستند، از هیچ نویسنده کتابی در این موضوع نباید انتظار هیچ گونه سخن قطعی داشت، بلکه اصلاً چنین توقعی نابجاست. موضوعی که از نظر علمی مبهم است تا زمانی که اسناد قطعی برایش پیدا نشده همچنان در ابهام باقی خواهد ماند و این یک اصل علمی است. من نمیدانم علت اظهار آن سخن و نتیجه گیری از جانب شما چیست، شاید هم علتش این باشد که برای خود من با توجه به نوع مطالعاتی که دارم چنان رویکردی به مسائل علمی و تاریخی، عادی است و این برای شما عجیب جلوه کرده است، و مثلاً گمان کرده اید هر کس بخواهد درباره موضوعی کتابی بنویسد حتماً باید قضاوتی قطعی هم درباره آن به خوانندگانش ارائه دهد! این در حالی است که من به شما تذکر داده بودم که هدف من اولاً نقد مطالب نویسنده اصلی و ثانیاً تکمیل اطلاعات ارائه شده در کتاب بوده است و توقع هر چیز دیگری فراتر از این، توقع نابجاست. احتمالاً شما باید همان طور که در یادداشت اولتان اشاره کردید ابتدا تمام کتاب را میخواندید و بعد مقدمه بنده را، اما ظاهراً چون حوصله نکرده اید این کار را انجام دهید (زیرا وقت گذاشتن برای مطالعه این حجم اطلاعات و بحثهای دقیق و فنی نویسندگان حوصله و پیگیری زیادی میطلبد) باز طبق عادت قبلیتان فقط مقدمه مرا تا آخر خوانده اید تا زودتر به همان نتیجه ای که خواسته اید، برسید! استنتاجی که شما در اینجا آورده اید نشان میدهد که شما در مقدمه بنده همچنان به دنبال توقعات خود بوده اید درحالی که اینجا توضیح دادم که داشتن هرگونه توقعی از این گونه کتابها که فقط با هدف ارائه اطلاعات به خوانندگان منتشر میشوند، نابجاست. 
به امید روزی که همه ما بیاموزیم هر چیزی را در جای خودش قرار دهیم، و از هیچ چیز توقعی فراتر از حد آن نداشته باشیم. کسی که مقدمه ای بر کتابی مینویسد تا هم نواقص سخن نویسنده آن را گوشزد کند و هم اطلاعات بیشتری در اختیار خوانندگانش بگذارد (از جمله، اطلاعاتی درباره تفاوتهای مهم بین روایات دو متن مقدس) نباید به خاطر این کار متهم و یا محکوم شود چون هیچ یک از این دو (نه نقد کردن و نه ارائه اطلاعات بیشتر) کار خطایی نیستند.
ضمناً فراموش نکنید که طرف اصلی شما در مطالعه کتاب باستان شناسی کتاب مقدس، نویسندگان اصلی آن هستند و نه مترجم آن که فقط واسطه ای میان نویسنده و خواننده است. آیا شما به همان اندازه که به فکر اتهام زدن به مترجم و انتقاد از تلاش او برای بیان نواقص مطالب متن اصلی کتاب و ارائه اطلاعات بیشتر به خوانندگان و طرح احتمالات دیگر - برای گره گشایی از معضلات - بوده اید، به نقد سخنان نویسندگان اصلی هم پرداخته اید؟! و اگر چنین نکرده اید، آیا میتوانید انتظار داشته باشید که نظرات شما به عنوان نظراتی بیطرفانه و منصفانه پذیرفته شود؟!
موفق باشید
آقای کریم پور عزیز چند نکته ی دیگر را به عرض می­رسانم:1- در آن باره که گفتید شتابزده و نسنجیده و کتاب را تمام نکرده به اظهار نظر پرداخته ام، تا اندازه ای حق دارید اما به هر حال در چند روز گذشته مشغله ی اصلی ام خواندن این کتاب بوده و تا امروز هشت فصل آن را (یعنی دو بخش اول آن را) خوانده ام و چون مطالب آن برایم فوق العاده جالب و آموزنده است به خواندنش ادامه خواهم داد. گذشته از این مقدمه ی شما تقریباً به کل مربوط به بخش اول کتاب است. 2- درباره ی آن کتیبه که گفته اید احتمالاً موسی به خطی شبیه آن می­نوشته علی رغم توضیحات شما همچنان معتقدم که سخن شگفت آوری گفته اید اولاً باید ثابت شود که زبان این کتیبه عبری است و یا حداقل نمونه های فراوانی از آن در منطقه به دست بیاید تا ثابت شود که این خط در این زمان در این منطقه رواج داشته است و گرنه به آسانی می­توان تصور کرد که در اصل متعلق به جایی دیگر بوده و صرفاً بر اساس تصادف وارد این جا شده است. به ویژه که سفال نوشته است و شما بهتر از من می­دانید که معمولاً بر سفالها فهرست اقلام انبار را می­نوشته اند و بنابراین می­تواند متعلق به یک بازرگان باشد و بسیاری حدس­های دیگر هم می توان درباره ی رسیدن تصادفی این قطعه ی منحصر به فرد به اینجا زد. ثانیاً موسی باید این خط را در مصر آموخته باشد بنابراین باید شواهدی از آن در مصر به دست بیاید و یا اینکه به گونه ای ثابت شود که این خط را اسرائیلیان در زمان یعقوب با خود به مصر برده­اند ثلاثاً شما زمان موسی را به قرن شانزده ام پیش از میلاد برده اید و کسان دیگر از قرن چهاردهم سخن گفته­اند بنابراین بین این خط و موسی بین 500 تا 200 سال فاصله ­ی زمانی است (تازه اگر بخواهیم آن را به عصر یعقوب منتسب کنیم باید چند قرن دیگر هم بیافزاییم) حال دیگر بگذریم از این پرسشها که این خط الفبایی است یا هجانگار یا تصویری و بسیاری مسائل دیگر که انتساب آن را به 1600 سال پیش از میلاد دشوار می­کنند 3- درباره ی رابطه ی علم و اساطیر هم گمان می­کنم شما گرفتار مغالطه ای شده اید. درست است که موضع علم در برابر ارواح و اشباح و اجنه و خدایان و بسیاری موجودات ریز و درشت دیگری که در اساطیر ملل مختلف صف کشیده اند به اصطلاح «لا ادری» است ولی هر تبیین علمی که در آن یکی از این موجودات ثابت نشده حضور داشته باشد از درجه ی علمی بودن ساقط می­شود و به وادی اساطیر فرستاده می­شود. از این نظر تببین تاریخی هم مانند تبیین علمی است. وقتی در یک متن تاریخی از این موجودات نام برده شده باشد، باید دید با در نظر نگرفتن آنها از محتوای سند چه استنباطی می­توان کرد و هر چه موارد یاد کردن از این موجودات ببیشتر باشد اعتبار متن کمتر است (این چیزها که گفتم برای هر کس که با تاریخ سر و کار دارد بدیهی است) 4-اگر به یادداشتهای پیش توجه کنید می­بینید که من اعتراضی هم به قسمتی از نظریات مولفان کتاب کرده­ام و آن این است که به نظرم می رسد تأثیر خاصی از مصریان در دین یهودی وجود دارد که شاید نتوان آن را به خاطره ی عمومی کنعایان از دوران هیکسوس ها فروکاست. منتها برای من میان گفته های مولفان کتاب و گفته های شما همان تفاوتی هست که میان فلسفه از یک سو و کلام از سوی دیگر وجود دارد. 5- همچنین در یکی از یادداشتهای پیش گفتم که شما به نظرم از کسانی می­آیید که برای جمع میان ایمان و تعقل و صداقت تلاش می­کنند و همان جا افزودم که می­گویند کسی بیشتر از دوتا از این سه گانه را نمی­تواند داشته باشد ظاهراً شما دائماً ناچار می­شوید که سومی را قربانی کنید. با این احوال ماحصل کارهایتان هم در ترجه و هم در تألیف ستودنی است و ای کاش مانند شما در میان مومنان بیشتر بود. 6- این گفتگو از طرف من تمام شده است. پیروز باشید     
پاسخ:
در آخرین جمله گفتید که این گفتگو از طرف شما تمام شده، پس پاسخ نهایی مرا نیز که گفتگو را از نظر من هم به پایان میبرد بشنوید (علت طولانی بودن آن، این است که می دانم بسیاری از خوانندگانم این گفتگوها را دنبال و بر مبنای آنها قضاوت میکنند):
1- گفتید که در مطالعه مقدمه بنده، پیش از خواندن متن اصلی کتاب به اظهارنظر پرداخته اید. کاش کل کتاب را میخواندید بعد اظهارنظر می کردید. به هر حال من در یادداشت قبلی ام به علت این رویکرد تمرکز بر بخشهای اولیه کتاب - هم از سوی خودم و هم از سوی سایر خوانندگان- اشاره کرده ام.
2- اینکه درباره آن کتیبه گفته اید باید ثابت شود زبان آن کتیبه عبری است، سخن درستی نیست، مگر همه کسانی که از یک نوع خط و نگارش استفاده می کنند به یک زبان واحد سخن می گویند؟ مگر ما که فارس زبان هستیم و به خط عربی می نویسیم زبانمان هم عربی است، یا مگر همه کشورهای اروپایی که حروف نگارشی یکسانی دارند زبانشان هم یکی است؟! خط ایتالیایی همان خط انگلیسی است اما زبانهایشان یکی نیست. احتمالاتی که مطرح کرده اید (اینکه شاید آن سفال نوشته را بازرگانی از جای دیگر آورده باشد و غیره) از احتمالاتی است که خودش نیازمند اثبات است و فعلاً آنچه ما با آن روبرو هستیم «وجود» این تکه سفال در سرزمین کنعان است که تاریخ آن حدود قرن دوازدهم پیش از میلاد تعیین شده است. این هم که گفته اید موسی باید آن را در مصر آموخته باشد از احتمالاتی است که سنت یهودی آن را تضعیف می کند چون سنت یهودی به ما می گوید که الواح ده فرمان را خود خداوند با قلم آتش برای موسی نوشت نه اینکه موسی آنها را نوشته باشد.  البته تورات میگوید که بعداً خود موسی باز مطالبی را به اسم تورات نوشت. این امکان هست که عبرانیان خطی برای خود داشته اند که در طی چند قرن اقامتشان در مصر و تحت تأثیر اقتدار و سیطره مصریان غالباً آن خط را از یاد برده و شاید فقط بعضی از بزرگانشان مثل موسی آن را به خاطر داشته اند (شبیه حادثه ای که در زمان اسارت بابل برای بنی اسرائیل اتفاق افتاد). شاید هم الواح موسی به خط دیگری بوده اما بعد از او، و در دوره ای که بنی اسرائیل دیگر وارد کنعان شده بودند نخستین کاهنان و کاتبان آنها از همین خط سفال نوشته ایزبت سرتاه که آن موقع در کنعان مرسوم بوده استفاده می کرده اند. در مورد فاصله زمانی بین این خط و موسی هم جواب ساده ای که وجود دارد این است که ما هنوز هیچ چیز قطعی درباره زمان دقیق حیات موسی نمی دانیم تا بتوانیم قضاوت کنیم که بین این خط و موسی چه مدت فاصله بوده است. برادر عزیز، اینکه سفال نوشته مورد بحث به قرن دوازدهم پیش از میلاد منتسب شده بدان معنا نیست که این خط فقط در همان زمان وجود داشته و پیش از آن وجود نداشته است! فاصله زمانی 200 تا 500 ساله ای که شما تعیین کرده اید از هر دو طرف ایراد دارد چون هم مطمئن نیستیم که زمان حیات موسی قرن شانزدهم پیش از میلاد بوده باشد و هم مطمئن نیستیم که خط مزبور از چه زمانی در کنعان متداول بوده است. حتی به فرض اینکه حیات موسی در قرن پانزدهم و یا شانزدهم بوده باشد- آن 200 تا 500 سال که شما فرموده اید در واقع فاصله زمانی بین موسی و این تکه سفال است اما فاصله بین موسی و خطی که روی این تکه سفال نوشته شده را تعیین نمی کند.
3- در مورد مغالطه اساطیری که اشاره کردید، باید بگویم این نحوه استدلال شما درست نیست مگر آنکه ما هم خود را ملتزم به همان معیارهای علم غربی بدانیم یعنی از نگاهی ناباورمندانه به امور اسطوره ای نگاه کنیم. در واقع اگر کسی معتقد باشد که امور ماورائی یا داستانهای حاوی اجزاء فراتجربی به کلی غیرموجود و واهی هستند که در این صورت دیگر جایی برای بحث باقی نمی ماند. در اینجا شما باید به تفاوت هدف در مطالعه دو گروه دقت کنید: گروه اول، دانشمندان سکولار هستند که هدفشان از تحقیق تاریخی، پیدا کردن عناصر تاریخی مادی در پیشینه یک قوم و در نتیجه بازسازی تاریخ آن قوم و روشن کردن ابهامات آن تاریخ بر اساس یافته های باستان شناسی و اسناد تاریخی است. این گروه مایل اند تاریخ قوم مورد نظر را به شکلی کاملاً مادی بازسازی کنند و هر عنصر اسطوره ای که در این تاریخ وجود داشته باشد از نظر آنان یک «ابهام» محسوب میشود که باید به هر شکل ممکن با اسناد و یافته های علمی به صورتی مادی توجیه شود. مثلاً وقتی ما در کتابهای تاریخ اسلام میخوانیم که در جنگ بدر سیصد مسلمان در برابر هزار کافر قریشی پیروز شدند و قرآن میگوید که این پیروزی به خاطر مداخله چندهزار فرشته از طرف خداوند بوده، از نظر مورخ سکولار این یک ابهام محسوب میشود یعنی یا ادعای پیروزی سیصد مسلمان بر هزار کافر اساساً یک ادعای دروغ است و یا اگر هم حقیقت داشته، علت ماوراءالطبیعی و اسطوره ای آن قطعاً مردود است و باید دید علت مادی اش چه بوده است. فینکلشتاین و سیلبرمن از همین گروه هستند که سعی کرده اند تاریخی کاملاً سکولار برای قوم یهود ارائه دهند و هرجا هم که به اسطوره ها برخورد کرده اند سعی کرده اند ابهام آن را با یک توجیه ظاهراً مادی پر کنند، و البته اشتباهات موجود در این گونه روایات اسطوره ای را بهترین گریزگاه برای خود و طرح ادعای دروغ بودن این روایات یافته اند، درحالی که این قبیل اشتباهات در بخشهای غیراسطوره ای روایات مذهبی نیز وجود دارد. گروه دوم، دانشمندان مذهبی هستند که هدفشان یافتن ردپایی از ماوراءالطبیعه (و ترجیحاً همسو با اعتقادات دینی خاص خویش) در تاریخ آن قوم است.بدیهی است که این دو گروه اهداف متفاوتی را در بررسی های تاریخی دنبال می کنند، هدف گروه اول «بازسازی و شفاف سازی مادی تاریخ» است و هدف گروه دوم «یافتن ردّپای ماوراءالطبیعه در تاریخ مادی». اما برای یک پژوهشگر بیطرف، هرجا که ابهامی در یک واقعه تاریخی باشد که سنتها و روایات موجود آن را به مداخله ای ماوراءالطبیعی منتنسب میکنند، فقط زمانی میتوان این مداخله را رد کرد که دلیل علمی قطعی برای رد آن پیدا شود، و در غیر این صورت فقط میتوان درباره آن سکوت کرد، همین. اگر امروز - با وجود اذعانی که به لاادری بودن علم نسبت به ماوراءالطبیعه کرده اید- غلبه با گروه اول است و کانونهای اصلی قدرت و ثروت (به تعبیر خودمان: صاحبان زر و زور و تزویر) که منابع تأمین مالی و حمایت اقتصادی از مراکز علمی را در دست دارند، عمدتاً کسانی از گروه اول - و نه دوم- را به عنوان دانشمند و صاحب نظر حوزه علوم انسانی انتخاب کرده و بر کرسی استادی دانشگاه ها نشانده اند، و آنها هم مثل همین جناب فینکلشتاین استاد دانشگاه تل آویو و صاحب دهها مقاله و کتاب و رساله و برنده دهها جایزه از چندین مجمع بزرگ علمی مدام اصرار میکنند که جای هر ردّپای اساطیری را با یک توجیه مادی پر کنیم (حتی اگر به قیمت نادیده گرفتن مجموعه قابل توجهی از اسناد تاریخی دیگر که موید آن ردپاها هستند تمام شود) دلیل آن نمی شود که ما هم عقل و خرد خود را کنار گذاشته و چشم و گوش بسته زمام اختیار خود را به دست آنان بسپاریم و مثلاً اگر آنها برای اثبات عدم وقوع شکفته شدن دریا اسناد مربوط به قرار داشتن کوه سینا در عربستان و امکان وقوع این حادثه در خلیج عقبه را به کلی نادیده میگیرند ما هم مثل آنها اسناد مزبور را نادیده بگیریم و با فریب دادن خود و دیگران، با آنان همصدا شویم که «چنین اسنادی وجود ندارند و یا اگر هم باشند ارزش بررسی ندارند»؛ زیرا به خوبی می دانیم که این اسناد هم وجود دارند و هم ارزش بررسی. در موضوعات حساس، کوچکترین شواهد هم نباید نادیده گرفته شوند، چه رسد به مجموعه ای بزرگ از اسناد. اگر فینکلشتاین و همکارانش سندی در ردّ واقعه شکافتن دریا در اختیار نداشته اند و از ارائه توضیح برای همه شواهدی که بر وقوع این حادثه در خلیج عقبه دلالت دارند ناتوان بوده اند بهتر بود صادقانه و فروتنانه به دست خالی بودن خود اعتراف می کردند و میگفتند ما در این باره چیزی نمی دانیم یا به بیان بهتر، سند مادی برای آن نداریم، نه اینکه با نادیده گرفتن آن شواهد (از خود تورات گرفته تا بقیه اسناد) درباره آن قضاوت قطعی کنند که چنین معجزه ای به وقوع نپیوسته، و مدام هم آن را در سرتاسر کتاب تکرار کنند و مبنایی برای سایر نتیجه گیری هایشان قرار دهند. برادر عزیز، دو دانشمند بزرگی که این کتاب را نوشته اند خودشان به خوبی می دانسته اند که کتابشان چقدر مورد توجه قرار خواهد گرفت و در دنیا هیاهو خواهد کرد. طرح توجیهات غلط برای یک موضوع همیشه یا ناشی از جهالت است و یا خیانت، و چون نمی توان دانشمندان و اهل علم را به جهالت متهم کرد پس باقی می ماند مورد دوم.
این سخن شما که «هر تبیین علمی که در آن یکی از این موجودات ثابت نشده حضور داشته باشد از درجه ی علمی بودن ساقط می­شود و به وادی اساطیر فرستاده می­شود. از این نظر تببین تاریخی هم مانند تبیین علمی است» بدین معناست که علم باید درباره آن سکوت کند. یک مورخ یا پژوهشگر بیطرف حق ندارد درباره چیزی که موضع علم نسبت به آن لاادری است به قول معروف پا از گلیم خویش فراتر بگذارد و اگر برای چیزی دلیل و سند مادی نیافت سعی کند برایش دلیلی «بتراشد». شما با اشاره به موجودات ماوراءالطبیعی گفته اید: «وقتی در یک متن تاریخی از این موجودات نام برده شده باشد، باید دید با در نظر نگرفتن آنها از محتوای سند چه استنباطی می­توان کرد و هر چه موارد یاد کردن از این موجودات بیشتر باشد اعتبار متن کمتر است». برادر عزیز، این همان رویکرد علم سکولار است که یک پژوهشگر بیطرف باید از آن پرهیز کند، وگرنه کسی که موضع علمی او در مورد چیزی که به آن دانش ندارد (یعنی مداخلات ماوراءالطبیعی) باید موضع لاادری باشد، چرا باید وجود این مسائل را دلیل بر کم اعتباری یا حتی بی اعتباری یک متن تلقی کند؟ این موضعگیری، نشان میدهد که فرد پژوهشگر هنوز بیطرف نیست و در اسناد تحت اختیار خود صرفاً دنبال علل مادی میگردد و فقط همانها را معتبر می داند (یعنی همان ویژگی علم سکولار) وگرنه یک پژوهشگر بیطرف، معیارهایش با معیارهای محقق سکولار یکسان نیست (که اگر باشد، او هم سکولار میشود). پس این جمله نهایی شما که «این چیزها که گفتم برای هر کس که با تاریخ سر و کار دارد بدیهی است» در واقع جمله دقیقی نیست، و نقصی دارد که من آن را برایتان اصلاح می کنم: «این چیزها که گفتم، برای هرکس که با روایت سکولار از تاریخ سروکار دارد بدیهی است». (عبارت «روایت سکولار از» را به جمله تان افزودم).
4-  همچنان که خودتان هم گفتید، نقد شما بر مولفان وارد است اما باز در این مورد هم نگاه شما سکولار است نه بیطرفانه. شما در حالی ادعای نفوذ فرهنگ مصری بر فرهنگ یهودی را مجدداً مطرح کرده اید که توضیحات قبلی بنده را نادیده گرفته و به تأثیرات معکوس، یعنی نفوذ فرهنگ عبرانی بر فرهنگ مصری اشاره نکرده اید. مثلاً در مورد یکتاپرستی، گفته میشود که احتمالاً گرایش موقت مصریان در زمان اخناتون به پرستش خدای واحدی به نام آتون (خدای خورشید) ممکن است ناشی از نفوذ عقاید یکتاپرستانه عبرانیان در میان مصریان بوده باشد (البته بر این دیدگاه نقدهایی هم وارد است). از نگاه سکولار است که همیشه طرف مذهبی در سطح پایینتر تمدن و تحت تأثیر تمدن دیگر قرار دارد، و چیز باارزشی از خودش ندارد که ارائه کند بلکه هر چیز قابل توجهی که دارد حتماً از جای دیگر به عاریت گرفته است. ضمناً اگر شما در این نظر خود بر همان گزارش هرودوت درباره پرهیز مصریان از خوک و یا انجام ختنه نظر داشته اید، باید بگویم همان طور که در یادداشت قبلی ام هم اشاره کردم، بین گزارش هرودوت (قرن پنجم پیش از میلاد) و دوران احتمالی حضور عبرانیان در مصر (یعنی پیش از واقعه خروج) حدود هزار سال فاصله زمانی همراه با جدایی زیستگاهی هست که تأثیرپذیری آنها در نتیجه تماس با یکدیگر را بسیار دشوار میکند.  مثلاً طبق گزارشهای تاریخی، قبایل باستانی عرب در غرب آسیا نیز رسم ختنه را داشته اند و از نظر یک محقق سکولار، که البته احتمال آن برای یک محقق بیطرف هم مطرح است، شاید این تأثیرپذیری فرهنگی در مورد ختنه، بین اعراب و عبرانیان بوده باشد نه بین عبرانیان و مصریان، به خصوص که در تمام مدت هزارسال فاصله بین هرودوت و واقعه خروج (قرون پانزده تا پنج پیش از میلاد) عبرانیان به همان اندازه که جدا از مصریان زیسته اند با قبایل عرب اطراف و درون سرزمین خویش تماس داشته و از آنها تأثیر می پذیرفته اند یا بر آنان تأثیر می گذاشته اند.
5- فرمودید ظاهراً بنده در تلاش برای حفظ ایمان و تعقل و صداقت، دائم ناچار میشوم سومی یعنی صداقت را قربانی کنم، و من نمیدانم شما بر چه اساس این قضاوت را درباره من دارید. معنای سخن شما این است که من گاهی صداقت به خرج نداده و دروغ گفته ام، کاش لااقل یک مورد دروغگویی را در نوشته ها یا استدلالهای بنده سراغ میدادید زیرا اگر به راستی چنین باشد وظیفه من است که حتماً آن را اصلاح کنم. اساساً متهم کردن مخاطب (حتی اگر آن اتهام بجا هم باشد، که من در مورد خودم معتقدم چنین نیست) اتهام زدن بدون ارائه سند و دلیل کار ناپسندی است. هر اتهامی باید با ارائه گواه و دلیل همراه باشد. اگر مثلاً من همین الآن شما را به دروغگویی (یا هر امر ناپسند دیگری) متهم کنم و دلیلی برای این اتهام خود علیه شما ارائه ندهم، شما و سایر خوانندگان درباره من چه قضاوتی خواهید کرد؟!
6- گفتید که این گفتگو از طرف شما تمام شده است. آیا منظورتان این است که بعد از این سوالی از بنده نخواهید داشت و نیز دیگر قصد ندارید نقد و اصلاحی درباره کتاب با من در میان بگذارید؟ اگر چنین باشد که خوب نیست برادر عزیز، چون من به بیان نکات درخور توجه از جانب شما برای انجام اصلاحاتی در کتاب امید بسته بودم. کاش این جمله را نمیگفتید. من آن را نشنیده میگیرم، و امیدوارم گفتگوهای بین بنده و شما - چه درباره کتاب فینکلشتاین و چه درباره موضوعات دیگر- بعد از این هم ادامه پیدا کند. 
در پایان، از شما به خاطر ابراز لطف به بنده و انجام این گفتگوهای دوستانه، تشکر میکنم. شما هم موفق و پیروز باشید.
  

با عرض سلام و خسته نباشید

میخواستم بپرسم اکتشافات رونالد وایات در خلیج عقبه مورد تایید باستان شناسان دیگر بوده یا خیر؟ و اگر نبوده چطور چند چرخ ارابه در موزه قاهره به نمایش گذاشته شده است؟

در مورد این که چرا کار وایات توسط باستان شناسان دیگر در خلیج عقبه ادامه پیدا نکرد میخواهم نظر شخص شما را بدانم.

با تشکر

پاسخ:
سلام بر شما دوست عزیز. رونالد وایات یک کاوشگر آماتور (غیرحرفه ای) در زمینه بقایای باستان شناسی کتاب مقدس بود که اگرچه متخصص این رشته نبود و این کار را به صورت آماتوری انجام می داد، اما شخص شناخته شده ای در این حوزه بود و همه از کاوشگری های او اطلاع داشتند. او کاوشهایی درباره بقایای کشتی نوح، تابوت عهد و بعضی چیزهای دیگر انجام داد و چیزهایی هم به دست آورد که هرچند هیچ گاه تأیید نشدند اما کسی هم او را در این باره به دروغگویی متهم نکرد. در واقع، در زمان حیات وی، همه می دانستند که او چیزهایی پیدا میکرده، اما معتقد بودند که یافته های او نمی تواند همان چیزهایی که خودش تصور میکرده، دانسته شود. به این ترتیب، اگرچه هیچ گاه کسی یافته های او را تأیید نکرد، اما هیچ کس هم او را به دروغگویی متهم نکرد، یعنی هیچ وقت کسی نگفت که او آن یافته ها را جعل کرده است. بنابراین، صداقت وایات درباره اکتشافاتش هیچ گاه زیر سوال نبوده، بلکه موضوع مورد بحث، همیشه این بوده که آیا یافته های او واقعاً همان اسناد تاریخی و باستانشناسی مورد تصور او بوده اند یا چیزهایی که وی اشتباهاً آنها را مرتبط با موضوعات تاریخی کتاب مقدس می دانسته است. به همین دلیل، در مورد چرخهای ارابه و سایر یافته های او در خلیج عقبه نیز کسی تا حالا او را به دروغگویی متهم نکرده و بر اساس سوابق وی می توان پذیرفت که او واقعاً چیزهایی یافته، اما اینکه یافته های او دقیقاً همان چیزهایی باشند که خود وی تصور میکرده (مثلاً چرخهای ارابه، واقعاً متعلق به سپاه غرق شده فرعون بوده باشند) جای بحث هست.
تأیید یا ردّ نتایج کاوشهای او هم چیزی نیست که با بحث حاصل شود بلکه منوط به بررسی های باستان شناسی است، یعنی عده ای باستان شناس خبره و ماهر باید با کمک گرفتن از چند غواص و دریانورد دقیقاً به همان محلی که وی در آن کاوش میکرده بروند و ببینند که آیا واقعاً چنان چرخ ارابه هایی در زیر آب وجود دارند یا نه. طبق گزارش خود او و تیم تحقیقاتی اش، او در سفر تحقیقاتی اولش که در مصر انجام شد، در اعماق دریا از چرخهای ارابه و چیزهای دیگری که یافته بود با دوربین خود فیلم گرفت و یک چرخ ارابه را هم به عنوان سند و مدرک با زحمت از زیر آب بیرون آورد اما در سفر دوم که در عربستان انجام گرفت، مسئولین سعودی بلافاصله یافته های او را همراه با دوربینش توقیف کردند. همچنین، در سایتها عکس تکه استخوانی به عنوان یکی دیگر از یافته های وایات در زیر دریا نشان داده شده که ظاهراً متعلق به پای اسب است اما به دلیل طول زمان و تغییرات مولکولی، امکان تعیین تاریخ آن با روش کربن 14 وجود ندارد.  خود وایات می گفت که در زیر آب، هزاران چرخ ارابه وجود داشته است، اما این امکان هست که او و همراهانش به دلیل حساسیت ذهنی نسبت به آنچه که در گمانشان بوده، درباره مشاهدات خود دچار اشتباه شده باشند، مثلاً همسر وایات که همراه با او در سفر اکتشافی اش رفته بود و خودش نیز به اعماق خلیج عقبه غواصی کرده بود، می گوید که به هر چیزی نگاه میکردیم، چرخ ارابه به نظر می رسید.
در مورد اشاره شما به چرخهای ارابه موزه قاهره، ظاهراً آن چرخها در زمانها و جاهای دیگری پیدا شده اند و ربطی به وایات ندارند. یعنی، هیچ کدام آنها چرخهایی نیستند که وایات پیدا کرده بود. اینکه در سایتها آن چرخها را به وایات نسبت می دهند، اشتباه است مگر آنکه قصدشان این باشد که به خواننده نشان دهند چرخهایی که وایات پیدا کرده بود از کدام نوع و به چه شکلی بوده اند. اما خود وایات ظاهراً فقط توانسته بود یک چرخ ارابه را از زیر آب خارج کند که البته آن هم به دست مقامات عربستان توقیف شد و هرگز به موزه ای انتقال نیافت و در اختیار محققان هم قرار نگرفت. طبق گفته وایات، در ساحل سعودی که محل خروج بنی اسرائیل تصور شده، ستونی هم وجود داشته با کلماتی به خط عبری باستان (فنیقی) که به غرق شدن فرعون در دریا اشاره می کرده اما مقامات عربستان آن را هم از جای خودش برداشتند و به جای نامعلومی منتقل کردند. در هر صورت، در مورد وایات به دو چیز باید توجه داشته باشیم: یکی اینکه صداقت او هیچ گاه مورد تردید نبوده است؛ دوم اینکه لااقل در مورد عبور بنی اسرائیل از خلیج عقبه، ادعای او با شواهد تاریخی مطابقت دارد (در این مورد باید مقدمه بنده بر کتاب فینکلشتاین را بخوانید).
اما در مورد سوال دیگر شما، یعنی اینکه چرا باستان شناسان به پیگیری کارهای وایات علاقه نشان نمی دهند، باید بگویم که این  واقعاً برای همه، جای سوال است. یک دلیل ساده و سطحی آن، این است که این یافته ها عموماً مبتنی بر گزارشهای کتاب مقدس هستند و چون کتاب مقدس از نظر باستان شناسان فاقد وجاهت علمی است، لذا یافته های وایات هم بی ارزش تلقی شده اند، و همه معتقدند که یافته های او ربطی به موضوعات کتاب مقدس ندارند، و در نسبت دادن آنها به تاریخ کتاب مقدس دچار اشتباه شده است، و بنابراین ارزش وقت گذاشتن و هزینه کردن برای بررسی را ندارند. اما شاید دلیل دیگری هم وجود داشته باشد که عمق و معنای بیشتری دارد: اگر شما مقدمه بنده بر ترجمه فارسی کتاب فینکلشتاین را دیده باشید، اسناد و شواهد تاریخی فراوانی در آنجا ارائه داده ام که نشان می دهد - حتی بدون در نظر گرفتن گزارش اکتشافات وایات- به هر حال کوه سینا (در صورت درستی گزارشهای کتابهای مقدس) باید در عربستان سعودی واقع بوده باشد نه در شبه جزیره سینا، و نشان داده ام که این نظر مورد تأیید بسیاری از دانشمندان جدید هم هست. اما چرا فینکلشتاین همه جا تمرکز خود را فقط بر کوه سینای واقع در شبه جزیره سینا گذاشته و از امکان اینکه کوه سینا در عربستان سعودی باشد به کلی غفلت کرده است؟ دریغ از حتی یک اشاره!! طرز برخورد فینکلشتاین و سیلبرمن با این موضوع نشان می دهد که واقعاً نوعی تعمّد وجود دارد تا همه گزارشهای تورات (و سایر کتابهای مقدس) در مورد حوادث معجزه آسای تاریخ بنی اسرائیل (و سایر ادیان) بی اعتبار و دروغین معرفی شود، تا کار این گزارشها و جنبه های ماوراءالطبیعی تاریخ بشر را در نظر همه مردم دنیا یکسره کنند. وگرنه، با توجه به اهمیت بسیار زیاد گزارش وایات و تطابق آن با شواهد تاریخی، قطعاً این گزارش ارزش آن را داشته و دارد که مورد یک بررسی دقیق علمی قرار گیرد، بررسی ای که حتی اگر نتیجه آن مردود شدن یافته های وایات هم باشد، باز لااقل برای فرو نشاندن بحثها و گمانه زنی ها درباره حقیقت ماجرای خروج موسی از مصر، سودمند خواهد بود. این پرسش که چرا کسی پیگیر کار وایات نیست، سوالی است که نه فقط برای شما، بلکه برای همه وجود دارد و کسی دلیل واقعی آن را نمیداند، اما چون نظر شخصی بنده را پرسیدید، نظرم همان است که عرض کردم: این عدم پیگیری، کاملاً تعمدی است و برای اثبات این تعمّد، شواهد زیادی هست که یکی از آنها، نحوه برخورد باستانشناسان بزرگی همچون فینکلشتاین و سیلبرمن با موضوع ماجرای خروج بنی اسرائیل از مصر و موقعیت جغرافیایی  کوه سیناست.
با آرزوی موفقیت برای شما

با سلام و درود خدمت شما آقای کریم پور عزیز

وبا تشکر ازاین که برای سوالات خوانندگان وقت صرف میکنید

سوالی که این جا مطرح میشه این هست که اگر چرخ ارابه و دوربین وایات توسط ماموران سعودی ضبط شد چطور دکتر نسیف محمد حسن مجال برای بررسی چرخ مزبور پیدا کرد و گفت مربوط به سلسله هجدهم مصر است؟ 

پاسخ:
خواهش میکنم برادر عزیز، پاسخ دادن به نظرات دوستان که برای خواندن مطالب بنده وقت صرف کرده اند و ممکن است سوالاتی در ذهنشان ایجاد شده باشد وظیفه من است. در مورد سوال اخیر شما، توجه داشته باشیم که وایات و همکارانش دو سفر تحقیقاتی در منطقه داشته اند یکی در سال 1978 و دیگری در سال 1984. در سفر اول، در ساحل مصر و در سفر دوم، در ساحل عربستان. بخشی از اکتشافات آنها در سفر اول صورت گرفته و دیگری در سفر دوم، که متأسفانه دوربین و یافته های سفر دوم را مسئولین عربستان توقیف کردند. اما وایات و همکارانش از اینکه در سفر اول هم یافته هایشان توقیف شده باشد چیزی نگفته اند. جملات زیر، عین سخنان مری نِل همسر رونالد وایات درباره بیرون آوردن چرخ ارابه و بردن آن پیش نسیف محمدحسن است، که در سفر اول اتفاق افتاده است:
 They found several 6-spoked wheels, as well as an 8-spoked wheel. And finally, in 1988, Ron found the 4-spoked gold chariot wheel, wheech looks almost perfect. The reason this one was so well preserved is that coral does not grow on gold. The wood inside the gold veneer was deteriorated, which made it very fragile, and for that reason, he has not attempted to retrieve it from the water. In late 70s, Ron actually retrieved a hub of a wheel which had the remains of eight spokes radiating outward from it. He took this to Cairo, to the office of Nassif Mohammed Hassan, director of Antiquities whom Ron worked with. Mr. Hassan examined it and immediately pronounced  it to be from the 18th Dynasty of ancient Egypt
ترجمه: آنان چندین چرخ شش تیغه یافتند، و همچنین یک چرخ هشت تیغه. و سرانجام، در سال 1988، رونالد یک چرخ ارابه طلایی چهارتیغه یافت که تقریباً سالم به نظر می رسد. دلیل آنکه این یکی اینقدر خوب باقی مانده، آن است که مرجان بر روی طلا رشد نمی کند. چوب داخل روکش طلایی، پوسیده بود و آن را به شدت شکننده کرده بود، به همین دلیل، رونالد تلاش نکرد آن را از آب بیرون بیاورد. در اواخر دهه 1970، رونالد واقعاً یک توپی چرخ را از آب بیرون آورد که بقایای هشت اسپایک (تیغه) که از داخل آن به سمت بیرون بود، بر رویش وجود داشت. او آن را به قاهره برد، به دفتر نسیف محمد حسن مدیر بخش عتیقه جات که رونالد با وی کار می کرد. آقای حسن آن را مورد بررسی قرار داد و بلافاصله گفت که این متعلق به هجدهمین سلسله مصر باستان است.
(جملات فوق از سایت
http://www.ronwyatt.com/exodus_pt_2-_chariot_wheels.html/: که وبسایت رسمی وایات و همسر اوست گرفته شده است).
پس یافتن چرخ ارابه، مربوط به سفر اول بوده و اینکه در پاسخ قبل گفتم که در عربستان بوده و توقیف شده، بی دقتی از بنده بوده است و من پاسخ قبلی را هم اصلاح میکنم. البته اینکه در سفر دوم، مقامات سعودی دوربین و یافته های وایات را (که نمیدانم چرخی هم بین آنها بوده یا نه) توقیف کردند، صحیح است. پس ظاهراً عکسهایی هم که از چرخهای ارابه ارائه داده اند مربوط به همان سفر اول بوده، چون به گفته خودشان در سفر دوم دوربین آنها را مصادره کردند.
ضمناً من هرچه تحقیق کردم نتوانستم بفهمم چرخ مورد نظر که دکتر نسیف محمد حسن آن را دیده الآن کجاست، و گمان هم نمیکنم بتوانم اطلاعات بیشتری درباره آن به دست آورم. ضمناً، با آنکه خود رونالد وایات دیگر در قید حیات نیست، اماموسسه نشر یافته های باستانشناسی که او پایه گذاری کرد با حضور همسر و همکارانش همچنان به کار خود ادامه می دهد و دارای وبسایت رسمی است و سوالات مهم و جدی را باید از خود آنان پرسید. آدرس وبسایت آنان (که فعلاً در ایران فیلتر شده است، ظاهراً به این دلیل که آن را تبلیغ کتاب مقدس تلقی کرده اند):

Wyatt Archaeological Research

wyattmuseum.com/
این هم وبسایت خانواده وایات (که فیلتر نیست و میتوان درباره یافته های وایات مستقیماً آن را مطالعه کرد):

Ron Wyatt


www.ronwyatt.com
این هم تصویر دانشمند آماتور دیگری به نام دکتر لنارت مولر (Lennart Moller) از موسسه علمی و تحقیقاتی کارولینسکا (Karolinska) در سوئد که به گفته خودش، همان مسیر مورد کاوش ویات در خلیج عقبه را شخصاً بار دیگر بررسی کرده و در برابر حملاتی که از سوی مخالفین به وایات شده، صداقت او در مورد یافته هایش را مورد تأیید قرار داده است (توجه داشته باشید که این دانشمند هم آماتور است و تخصصش چیز دیگری است. دکتر مولر متخصص علوم بهداشتی است). این هم کتاب وی با عنوان «مورد خروج»:
The Case of Exodus, by: Dr. Lennart Moller, Scandinavia Publishing, 2008 (450 pages)-O



گزارشی از تحقیقات این دانشمند را میتوانید در این وبسایت ببینید:
 http://www.yecheadquarters.org/catalog2.0.6.html
۲۰ تیر ۹۵ ، ۲۱:۵۰ ابراهیم شفیعی
سلام 
هروقت اظهار نظرهای بی ادبانه به معنی چند جانبه (فرهنگی, اجتماعی, علمی و...) افراد رو درباره آثار و نظریات کسانی که در حال زحمت کشیدن برای ارتقای فرهنگی و علمی هستند میبینم ناراحت میشم... من با انتقاد یا سوال کردن مشکلی ندارم اما میشه سوال پرسید ولی مدام نویسنده یا مترجم رو محکوم به ندانستن و نخواندن و حرفهای بدتر نکرد... متاسفانه به خصوص در این عرصه دین پژوهی و همینطور تاریخ و باستان شناسی من آدم های از این دست بی ادب رو بسیار دیدم کسانی که فکر میکنند همه چیز میدونند و دیگران... اگر چیزی بلدید یه مقاله بنویسید! یه کتاب رو کنید! نه اینکه به کسی که داره زحمت میکشه هی تیکه بندازید! آقای کریم پور همواره در حال زحمت کشیدن برای یادگیری بیشتر و استحکام نظریات و مطالبی هست که در کتابهاش مطرح میکنه...
پاسخ:
ممنون از شما برادر عزیز. از نظر لطف شما خیلی ممنونم. من همیشه از انتقاد سازنده استقبال و از پیشنهادات دوستان استفاده میکنم، و البته امیدوارم خوانندگان کتابهای بنده هم آداب نقد سازنده رو رعایت کنند: هم کتابهای بنده رو به طور کامل و بدون پیشداوری قبلی بخوانند، و هم اگر نقدی دارند با لحنی دوستانه مطرح کنند. عرصه علم و آگاهی، جای ادب و متانت است، و من امیدوارم که با آشناتر شدن هرچه بیشتر دوستان با اصول علم و پژوهش، این خصلت در اونها ایجاد و روز به روز نمایانتر شود.
از تمام الطافی که شما برادر گرامی به بنده دارید هم بسیار سپاسگزارم. 
۱۳ آذر ۹۵ ، ۲۱:۰۷ شهلا موسوی
سلام جناب کریم پور گرامی و تبریک برای ترجمه این اثر ارزشمند
با خواندن توضیحات مربوط به کتاب باستان شناسی کتاب مقدس بنا دارم  حتما کتابهای تالیفی و ترجمه تان را تهیه و مطالعه کنم .از آشنایی با نگرشهای فرد فرهیخته ای چون جنابعالی خوشحالم .در پناه خداوند موفق و پیروز باشید .
پاسخ:
سلام به شما خواهر خوب و مهربانم. از ابراز لطف شما بسیار ممنونم.
کتاب باستانشناسی کتاب مقدس، کتاب بسیار مهمی است که در بسیاری از دانشگاههای معتبر جهان تدریس میشود. در ایران هم ترجمه بنده از این کتاب در دانشگاه فردوسی مشهد به عنوان یکی از منابع دوره فوق لیسانس و دکتری تدریس میشود. البته به جز مقدمه بنده که سعی کرده ام به زبان خوانندگان غیرمتخصص نزدیک باشد، متن این کتاب، تخصصی است و خوانندگان باید برای مطالعه آن حوصله به خرج داده و تا حدی هم با اصطلاحات باستانشناسی آشنا باشند.
بنده هم برای شما آرزوی موفقیت و پیروزی دارم. خداوند یار و نگهدار شما

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی